Соңғы күндері Иран айналасындағы жағдай ашық әскери қақтығыс кезеңіне өтіп, әлемдік нарықтарға әсер ете бастады. Әскери соққылар, жауап шабуылдары және Ормуз бұғазы маңындағы қауіп мұнай бағасының күрт өсуіне әкеліп, халықаралық сауда жолдарының тұрақтылығына қауіп төндіріп отыр.
Саясаттанушы, Coventry University Kazakhstan президенті Мирас Дауленов shyndyk.kz сайтына берген сұхбатында, бұл жағдай Қазақстан үшін бір мезетте әрі мүмкіндік, әрі тәуекел болып саналатынын айтты.
Қақтығыс қалай басталды?
2025 жылдың соңында Иранда әлеуметтік-экономикалық дағдарыс салдарынан жаппай наразылықтар басталып, кейін елдің барлық өңірін қамтыды. Билік тарапынан қатаң күш қолдану жағдайды ушықтырып, 2026 жылдың ақпанында ядролық бағдарлама төңірегіндегі шиеленіс әскери операцияларға ұласты.
28 ақпанда АҚШ пен Израиль Ирандағы әскери және ядролық нысандарға ірі әуе операциясын жүргізді. Бұған жауап ретінде Иран аймақтағы бірқатар әскери объектілерге соққы жасап, қақтығыс өңірлік деңгейге дейін кеңейді.
Қазіргі таңда Парсы шығанағынан бастап Ливан мен Иракқа дейінгі аумақта қауіпсіздік жағдайы күрт нашарлаған.
Мұнай бағасы өсіп жатыр
Сарапшылардың айтуынша, негізгі қауіп — әлемдік мұнай тасымалының маңызды бөлігі өтетін Ормуз бұғазының жабылу ықтималдығы.
Бұл фактор мұнай бағасын көтеріп, энергетикалық нарықтағы тұрақсыздықты күшейтті. Соның әсерінен қазақстандық мұнай компанияларының акциялары да өсе бастаған.
Алайда қымбат мұнайдың кері әсері де бар.
Мұнай бағасының өсуі бюджет кірісін арттырғанымен, жанармай, тасымал және күнделікті тауарлар бағасының қымбаттауына алып келеді.
Қазақстанға қандай қауіп бар?
Сарапшының пікірінше, негізгі тәуекелдер бірнеше бағытта байқалуы мүмкін:
✈️ әуе рейстерінің шектелуі және логистикалық қиындықтар;
📈 инфляцияның күшеюі;
🌍 өңірлік қауіпсіздік тұрақсыздығы;
🚢 халықаралық сауда жолдарының бұзылуы.
Қазірдің өзінде Таяу Шығыс бағытындағы кейбір рейстер өзгертіліп, жолаушылар қозғалысына әсер етіп отыр.
Босқындар қаупі бар ма?
Толық ауқымды соғыс басталмаған жағдайда босқындар легі болмауы мүмкін. Алайда қақтығыс ұлғайса, гуманитарлық дағдарыс қаупі артады. Аймақтағы елдерден адамдардың кетуге тырысып жатқаны туралы мәліметтер бар.
Қорытынды
Сарапшылардың бағалауынша, Иран төңірегіндегі жағдай қысқа мерзімде шешіле қоятын жанжалға ұқсамайды. Қазақстан үшін бұл — мұнай табысының артуы мен экономикалық қысым қатар жүретін күрделі кезең болуы мүмкін.
Ал басты сұрақ — қақтығыстың қаншалықты ұзаққа созылатыны мен оның өңірлік соғысқа айналу-айналмауы.
