Тыңдамау — қарсылық па, әлде сигнал ма?
Алдымен бір нәрсені түсініп алу маңызды:
бала тыңдамай жатса, ол міндетті түрде әдейі қарсы шығып отырған жоқ. Көп жағдайда бұл — баланың өз жағдайын, қажетін немесе ішкі қақтығысын білдіру тәсілі.
Психологияда «мінез-құлық — бұл тіл» деген ұғым бар. Яғни бала сөзбен жеткізе алмағанын әрекеті арқылы көрсетеді. Ал тыңдамау — сол «тілдің» бір көрінісі.
1. Бала өзін естімей жатқанын сезінеді
Психологтардың айтуынша, ең жиі кездесетін себептердің бірі — баланың өзін ересектер тыңдамайтынын сезінуі.
Егер бала сөйлеп тұрған кезде ата-ана:
– телефонға алаңдаса;
– «кейін айт» деп сөзін бөлсе;
– сезімін жоққа шығарса («онда тұрған не бар?»);
онда бала біртіндеп: «мені бәрібір ешкім тыңдамайды» деген ішкі қорытынды жасайды. Соның нәтижесінде ол да ересектердің сөзін елемеуге көшеді.
Маңыздысы: балаға тыңдауды үйрету үшін алдымен өзіміз тыңдай білуіміз керек.
2. Талап тым көп, ал жас мүмкіндігі шектеулі
Кей ата-аналар баладан жасына сай келмейтін тәртіп күтеді.
Мысалы:
– 3 жастағы баладан ұзақ уақыт тыныш отыруды;
– 4 жастағы баладан эмоциясын толық бақылауды;
– 5 жастағы баладан ересек адамдай «түсінуді» талап етеді.
Алайда баланың миы, жүйке жүйесі әлі толық жетілмеген. Ол тыңдағысы келсе де, кейде физиологиялық тұрғыда тыңдай алмайды.
Психологтар мұны «мүмкіндік пен талаптың сәйкессіздігі» деп атайды.
3. Үнемі бұйрық, түсіндіру жоқ
«Тұр!», «Болды!», «Жүгірме!», «Айттым ғой!» —
егер үйде осындай қысқа, қатқыл бұйрықтар жиі айтылса, бала оларды біртіндеп фон ретінде қабылдай бастайды.
Түсіндірусіз берілген талап баланың ішкі қарсылығын оятады. Өйткені бала:
– неге олай істеу керек екенін;
– не үшін тыйым салынғанын;
– қандай балама барын
түсінбейді.
4. Эмоциялық байланыс әлсіреген
Бала ата-анасымен эмоционалдық тұрғыда байланыста болғанда ғана тыңдайды.
Егер бұл байланыс әлсіресе — тыңдау да азаяды.
Байланысты әлсірететін факторлар:
– жиі ұрысу;
– салыстыру («пәленшенің баласы…»);
– қорқыту, жазамен тәрбиелеу;
– махаббатты шартқа байлау («тыңдасаң — жақсы көріп, тыңдамасаң — жоқ»).
Бала өзін қауіпсіз сезінбесе, ол ережені емес, өзін қорғауды ойлайды.
5. Тыңдамау — дербестікке қадам
Белгілі бір жастан бастап (әсіресе 2–4 және 6–8 жас аралығында) балада дербестікке ұмтылыс күшейеді.
Бұл — табиғи даму кезеңі.
Бала:
– өз шешімін қабылдағысы келеді;
– бақылаудан шыққысы келеді;
– «мен де бармын» дегісі келеді.
Осы кезеңде тыңдамау — «тәрбиенің бұзылуы» емес, жеке тұлға болып қалыптасудың белгісі.
Ата-ана не істей алады?
Психологтар бірнеше тиімді тәсілді ұсынады:
1. Қысқа әрі нақты сөйлеу
Ұзақ лекция емес, бір-екі нақты сөйлем жеткілікті.
2. Байланыс орнату
Алдымен көзге қарау, есімін атау, содан кейін ғана талап айту.
3. Таңдау беру
«Қазір жиналамыз» деудің орнына:
«Қызыл жейде ме, көк жейде ме?»
4. Үлгі болу
Бала біз айтқанды емес, біз істегенді қайталайды.
5. Эмоциясын мойындау
«Ашуланып тұрғаныңды көріп тұрмын» —
осындай бір сөйлем баланың қарсылығын айтарлықтай азайтады.
Қорытынды
Бала тыңдамаса — бұл ата-ананың әлсіздігі де, баланың жамандығы да емес. Бұл — қарым-қатынаста бір жерде түсінбеушілік барын көрсететін белгі.
Тыңдауды талап етпей тұрып,
байланысты түзету — ең маңызды қадам.
Себебі бала өзін түсінген, қабылдаған адамды ғана тыңдайды.
