Қазақстан соңғы жылдары халықтың несиеге тәуелділігі күрт өскен елдердің қатарына енді. Тұтынушылық несиелердің көлемі жыл сайын артып, көптеген азамат бірнеше банктен және микроқаржы ұйымдарынан қатар қарыз алып келген. Бұл жағдай төлем қабілетінің төмендеуіне, мерзімі өткен берешектің көбеюіне және әлеуметтік мәселелердің ушығуына алып келді.
Осыған байланысты мемлекет несие беру талаптарын қайта қарап, қаржы ұйымдарына қойылатын талаптарды күшейтті. Жаңа тәртіпке сәйкес, қарыз алушының қаржылық жағдайына тереңірек талдау жасалады. Азаматтың табысы ғана емес, тұрақты шығындары, қолданыстағы несиелері мен жалпы борыштық жүктемесі де ескеріледі.
Бұрын кейбір азаматтар бірнеше сағаттың ішінде бірнеше ұйымнан қатар несие рәсімдей алатын болса, енді мұндай мүмкіндік айтарлықтай шектеледі. Бұл қаржы ұйымдарының тәуекелді клиенттерге несие беруін азайтуға бағытталған.
Қарыз алушылар үшін бұл нені білдіреді?
Жаңа талаптар ең алдымен төлем қабілеті төмен азаматтарға әсер етеді. Егер адамның ай сайынғы табысының басым бөлігі бұрыннан алған несиелерді өтеуге жұмсалып жатса, жаңа қарыз алу мүмкіндігі төмендейді.
Сарапшылардың айтуынша, бұл қысқа мерзімде халықтың бір бөлігі үшін қаржыға қолжетімділікті қиындатуы мүмкін. Әсіресе күтпеген шығындар туындағанда немесе табысы тұрақсыз азаматтар үшін мәселе өзекті болуы ықтимал.
Алайда ұзақ мерзімді перспективада мұндай шектеулер азаматтардың қаржылық тұрақтылығын сақтауға көмектеседі деген пікір басым. Өйткені жаңа несие бұрынғы қарызды жабудың құралына емес, нақты қажеттілікке ғана рәсімделуі тиіс.
Банктердің жауапкершілігі артады
Жаңашылдық тек қарыз алушыларға ғана емес, несие берушілерге де қатысты. Банктер мен микроқаржы ұйымдары клиенттің төлем қабілетін формалды емес, нақты бағалауға міндеттеледі. Бұл жауапсыз несиелеу тәжірибесін азайтып, қаржы нарығындағы тәуекелдерді төмендетуге бағытталған.
Сонымен қатар цифрлық скоринг жүйелері жетілдіріліп, мемлекеттік дерекқорлар арқылы азаматтардың қаржылық жағдайы жан-жақты тексеріледі. Бұл жалған мәлімет беру немесе табысты жасыру арқылы несие рәсімдеу мүмкіндігін азайтады.
Экономикаға әсері қандай болады?
Сарапшылар бұл шешімнің екіжақты әсері болатынын айтады. Бір жағынан, тұтынушылық несие көлемінің баяулауы ішкі сұраныстың аздап төмендеуіне ықпал етуі мүмкін. Екінші жағынан, халықтың шамадан тыс қарыздануы тежеліп, банк жүйесінің тұрақтылығы күшейеді.
Ұлттық экономика үшін бұл ұзақ мерзімді қаржылық қауіпсіздікке бағытталған қадам ретінде бағаланып отыр. Егер жаңа талаптар тиімді іске асса, қазақстандықтардың табысын қарыз өтеуге емес, жинақ пен инвестицияға бағыттау мүмкіндігі арта түседі.
Сарапшылардың пікірінше, несие алу мүмкіндігін шектеудің негізгі мақсаты – азаматтарды қаржылық қиындыққа тіреу емес, керісінше олардың борыштық жүктемесін бақылауда ұстап, экономиканың тұрақты дамуына жағдай жасау.
