Тарих

Алаш пен Түркістан автономиясының біріге алмауы репрессияға себепкер болды ма?

Түркістан автономиясын жариялай отырып, М.Шоқай мен оның серіктері бұл мақсатты іске асырудың қаншалықты азапты, күрделі екендігін жақсы түсінеді, деп newsroom.kz хабарлайды dalanews.kz дереккөздеріне сүйене отырып.

Ол съезде сөйлеген сөзінде:

«Сіздер бірден толыққанды мемлекет құрғыларыңыз келеді. Ал ол үшін бізде адам жоқ, тәжірибе жоқ, мүмкіндік жетімсіз, әскер құрылмаған. Россия қаншалықты құлдырау кезеңінде десек те, бізден әлдеқайда қуатты… Жариялай салу оңай, алайда біздің жағдайымызда оны сақтап қалу өте қиын», – деген ойды айтады.

1917 жылдың аласапыранында мұндай ой жалғыз М.Шоқайды қинаған жоқ еді. Тура осындай пікірді Алашорда автономиясын құруға байланысты Әлихан Бөкейхан да білдірген болатын.

Ал осы 1918 жылдың 11-ақпанында большевиктер күшпен Қоқан ойранын жасап, таратып жіберген Түркістан (Қоқан) автономиялық үкіметі нені көздеді?

Кеңестік тарихнама саналы түрде мағынасын бұрмалап, клерикал-феодалдық мазмұнда көрсетуге тырысқан Түркістан автономиясы жай бір қалалық құбылыс емес, Түркістан халықтарының өзін-өзі билей алу құқығын мойындамай, ескі империялық түсінік шеңберінде қалып қойған Тәшкендегі Кеңестік билікке балама билік есебінде өмірге келген жалпытүркістандық құбылыс болатын.

Бұл үкімет алдына ешқандай да сепаратистік мақсат қойған емес. Большевиктер билігі болса Қоқан автономистерін күшпен тарата отырып, жергілікті халық алдында өздерінің ұлттар теңдігіне қалай қарайтындығын іс жүзінде көрсеткен еді.

Ал Қоқан үкіметінің мүшелері өздерінің Түркістан Кеңестері съезіне жолдаған хатында жаңа билік пен идеологияның халыққа зорлықпен таңылып отырғандығын айтып:

«Никакая власть, возглавляемая даже самой гениальной личностью не может, не в силах дать народу идеи, идеала, раз в нем самом не существует их зародыша» деп көрсетеді.

1917 жылдың желтоқсан айында М.Шоқай Орынборда өткен екінші жалпықазақ съезіне қатысып, съезд сайлаған Алашорда үкіметінің құрамына енеді. Сөйтіп, ол жаңа құрылған екі үкіметтің де мүшесі болады. Оның себептері туралы не айтуға болады?

Біріншіден, Қоқанда Түркістан автономиясы жарияланып, үкіметі құрылғанда М.Шоқай айға жетер-жетпес мезгілде Алашорда үкіметінің өмірге келерін білген жоқ еді және оны ойлауға уақыт ағымы мұрсат та берген жоқ-тын.

Екіншіден, Алашорда үкіметінің құрамына енуге келісім беруі орынсыз деп айту қиын. Өйткені Алашорда үкіметін сайлаған желтоқсан съезі «Бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазағын бүкіл Алашқа қосып алады, қосып ала алмаса да бір айдан кейін халыққа білдіреді» деген шешім қабылдайды.

Оқырманға мәселе толығырақ түсінікті болуы үшін қосымша мына жағдайды айта кету қажет.

1917 жылғы дүрбелең тұсында қазақ зиялылары арасында қазақ елінің мемлекеттік тұтастығы жөнінде ортақ пікір болған жоқ.

М.Дулатұлы бұл мәселеге байланысты мынадай түсінік берген-ді:

«Ол кезде Түркістан мен қазақ бірігуі керек деушілердің дәлелі орыстың отаршылдығынан құтылу үшін, күшті болып ұлт тілегін жүзеге асыру үшін Орта Азия елдері бірігуіміз керек» дейтін.

Бөкейханұлы Әлихан пікірі: «Орта Азия болып (өзбек және басқалармен) бірігуге болмайды, оларда ескішілдік (консерватизм), діншілдік, дін жолында ұстағанынан айырылмаушылық (религиозный фанатизм) күшті.

Оларды ишан, қожа-молда билеп келе жатқан халық, шариғат жолынан тез арада арылмайтын халық.

Шаруа түрі бізден басқа, мәдениет жолында бізден де төмен, сондықтан екі соқыр қол ұстасып жүріп күн көре алмаймыз» дейтін пікірде болатын.

Бөкейханұлының бұл пікіріне біз де қосылатынбыз».

Тура осы автор М.Шоқайдың бұл мәселеге қатысты пікірі жөнінде:

«Съездің соңына қарай Қоқаннан Шоқайұлы Мұстафа келді. Шоқайұлы Қазақ автономиясының өз алдына жеке құрылуына қарсы болды. Түркістанмен қосылуды жақтады» деп көрсетті.

Оқиғалар ағымы бұл екі автономияның да ғұмырын ұзақ еткен жоқ. Құрамындағы халықтардың өзін-өзі басқару құқығын мансұқ еткен түрлі саяси топтардың өзара арпалысты күресі жағдайында мәселенің басқаша шешілуін күту қисынсыз еді.

Бірақ бізге мәлім басы ашық жағдай М.Шоқайұлы өмірінің соңғы сәтіне дейін Түркістан халықтарының тәуелсіздігі олардың мемлекеттік тұтастығына байланысты деген ойда болған. Осы ойдың жалынды насихатшысы болып өмірден өтеді.

Өз уағында айтылған бұл пікірдің XX ғасырдың соңына қарай іске асу мүмкіндігінің қаншалықты қиын екендігін түсіне отырып, сонымен бірге оның стратегиялық тұрғыдан қаншалықты терең және дәл айтылғандығын уақыттың өзі әлі талай р,ет көрсетіп беретіндігіне біздің ешқандай да шүбәміз жоқ.

Сонымен, Ресей империясы көлеміндегі азаматтық қарсылықтың шиеленісуі барысында М.Шоқайұлы алдымен 1920 жылы Маңғыстау арқылы Грузияға барады да, соңынан, яғни 1921 жылдың ақпанында Станбұлға аттанады. Осы арада мынадай бір кішкене детальды айта кету артық емес.

Ол Грузияда журнал шығарып тұрған шағында Ташкендегі Сұлтанбек Қожанұлынан телефонограмма алады.

Онда алдымен істеп алып, артынан кешірім сұрайтын Кеңес үкіметінің Қоқан автономистеріне амнистия жариялағандығы, соған байланысты Мұстафаның кейін, Ташкентке қайта орала беруіне болатындығы жөнінде айтылған еді.

Түркістан Автономиясы немесе Қоқан автономиясы          

Тәуелсіз елімізде біз 1 мамырды Қазақстан халықтары бірлігінің күні ретінде мерекелейміз, деп newsroom тілшісі жазады turkystan.kz дереккөздеріне сүйене отырып. Советтік дәуірде бұл күн Еңбек пен көктем мейрамы, Еңбекшілердің халықаралық ынтымақтастық күні аталып, кең тойланатын. Осы Еңбек мейрамы күнінде 1918 жылы тағы бір ұлы тойға лайық оқиға болды: Ташкентте Түркістанның Советтік автономиясы жарияланды. Ал сол тарихи оқиғадан екі жарым айдай уақыт бұрын Қоқанда жарияланған Түркістан өлкесіндегі алғашқы автономия құрдымға кетірілген еді…

1917 жылғы қарашаның ортасында Ташкентте өткен жұмысшы және солдат депутаттары кеңестерінің ІІІ съезінде большевиктер Петроградта қазанның 25-інде жасалған төңкеріс үлгісімен Түркістан өлкесіндегі билікті қолға алды, кеңес өкіметі орнағанын жария етіп, халық комиссарлары кеңесін құрды. Мұсылмандар ұйымдары атынан съезге келіп сөйлеген Серәлі Лапин еуропалықтардың Түркістан өлкесінде бар болғаны бес-ақ пайыз екенін естеріне салып, құрылмақ үкіметте жергілікті халық өкілдерінің алар орны соған сәйкес, пропорционалды болуын талап етті. Алайда большевизм «түземдіктер арасында пролетариат жоқ» деген сылтаумен елді басқару жұмысына жергілікті халық өкілдерін жолатпады. Бұған наразы болған мұсылман ұйымдары шұғыл съезд шақырды. Жер-жерден сайланған делегаттар Қоқанға жиналды да, 1917 жылғы 24 қарашада мұсылмандардың төтенше ІV құрылтайы өз жұмысын бастады. 28 қарашада Түркістан автономиясын жариялап, автономияның Уақытша ұлттық кеңесі мен үкіметін жасақтады. Осылайша, Орта Азиядағы тұңғыш ұлттық-демократиялық мемлекетті құру қарекеті қолға алынды. Оның оңай болмасын өлкедегі Шора-и-Исламияның – мұсылмандардың орталық кеңесінің төрағасы ретінде Мұстафа Шоқай кіріспе сөзінде ескерткен. Ә дегеннен толыққанды мемлекет құрудың оңай болмасы түсінікті екенін айтқан. Өйткені қазіргі таңда ондай ұлы істі жүзеге асыруға қажет білікті кадр да, жеткілікті тәжірибе де жоқ деген. «Ең бастысы – автономиямызды қорғайтын армия да жоқ, – деп терең күрсінген. – Русияның бүгінде қатты әлсірегенін көріп отырмыз, бірақ соның өзінде ол бізден әлдеқайда күшті. Сондықтан да біз онымен жауласпай, достық рәуіште өмір сүруге тиіспіз». Сосын өзінің кеңес өкіметінің саясатын қабылдай алмайтынын, бірақ Советтерді билеп тұрған большевиктердің қаусатқыш күшінің көптігіне және тегеурінділігіне көзі жететінін айтты. Тура солай: «Большевиктердің бәрін күйрететін қиратқыш күш-қуатқа ие екеніне күмәнім жоқ, оған толық сенемін, бірақ бәрібір Совет саясатын ұнатпаймын», – деген еді. Большевиктердің күйреткіштік қабілеті тез-ақ көрінді. Желтоқсанның 13-інде жұрт – Ташкент тұрғындары мен айналадағы ауылдардан келген салт атты қалың қазақ – өлкеде елдік туы көтерілгеніне шаттанған, алайда автономия тойының шырқын большевиктер оңдырмай бұзды. Бейбіт халыққа тасадан пулемет оғын жаудырды. Жергілікті түркістандықтардың ел болдық деп қуанған мерекесінде оқшашармен қырғын жасаған қылығын халқымыз ешқашан ұмытпас та, кешірмес те деп кіжінген ұлт қайраткерлері большевизмнің озбырлығына қасақана, Түркістан (Қоқан) автономиясының іргесін түрлі саяси шаралар қолдану жолымен нығайту жұмыстарын жүргізе берген. Алайда автономия ғұмыры бар болғаны 64 күнге созылды. Үкімет қуылып, Қоқан халқы бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген қырғынға ұшырады, шаһар жермен жексен етілді.

Бұл қайғылы жағдайға байланысты қоғамдық өмірмен бірге тыныстайтын «Бірлік туы» газетін шығарып жүрген Сұлтанбек Қожанов пен Хайретдин Болғанбаев басылым беттерінде нақты куәліктер қалдырды. Сұлтанбек Қоқан қырғынына дейін жария еткен мақаласында мүдде қайшылықтарын танытқан съездерді шолып шықты. Аймақ билігін большевиктер партиясы зорлықпен қолға алғанда, келісіммен іс қыла алмайтындарына көздері жеткен мұсылман ұйымдары «Қоқан шаһарында сиез жасап, автономия ығлан етіп еді», алайда большевиктер «бұл автономияны танымаймыз, өйткені ол Түркістанның байлары һәм молдалары жасаған іс, оған кедейлердің қатысы жоқ» деген желеу айтты деп жазды ол. Сонда мұхтарият (автономия) үкіметі 25 желтоқсанда «жұмыскері бар, егіншілері бар, тағы сиез жасады, сиезде Түркістан автономиясын жақтап, болшеуиктерге қарсы қаулы» алынды. Бұған большевиктер: «бұл – кедейлердің байлардан қорқып, жалтақтағаны», «шын кедейлер бұл сөзді айтпайды», «мұның үстіне Түркістан аймағында… қазақ-қырғыз автономиясы туралы бір сөз де айтылған жоқ. Соның үшін де бүтін Түркістан атынан ығлан етілген деуге болмайды. Байлардың етіп жүрген қулығы екені осыдан білініп тұр» деген екен. Олардың осы жаласына жауап ретінде «…бүтін Сырдария облысы қазақ-қырғызы ғинуардың 6-сында Түркістан шаһарында сиез жасап, бұл сиезде Түркістан автономиясын жақтап, болшеуиктерге қарсы қаулы жасады. …Енді болшеуиктердің сөзі таусылды ғой деп едік, тағы: «болған сиездердің барлығы да байлардікі. Ішінде кедейлер болса, көбі – байлардың қасы мен қабағына қарағандар. …біз өзіміз шын мұсылман кедейлерінің басын қосып, «мұсылман советін» ашамыз. Солар автономия керек десе, шын қаулы солардікі болады. Соларға ғана береміз» …деп жалтарып шыға келді». …23-ғинуарда: «Автономияны жоғалту тиіс. Мұсылмандар өздерін басқарып жүретін шекке жеткен жоқ», – деп қаулы жасады. Он миллионнан астам мұсылмандарды, …бүтін Түркістанды 5-6 болшеуик билеуге бел байлап отыр. …жүре-бара түзеліп кетер деген автономиямыз… бұған қол көтерілейін деп тұр, қарсы іс істелейін деп тұр…». Осындай қауіп білдірген Сұлтанбек Қожановтың мақаласы «Бірлік туында» 1918 жылғы 29 қаңтарда жарияланған еді, ал жорамал зұлымдық 31 қаңтарда аныққа шықты…

Советтер билігін мойындаудан бас тартқан Түркістан (Қоқан) автономиясының үкіметін тәубесіне келтіру үшін Ташкент большевиктері орталықтан жәрдем сұраған-ды. Көмек кешіккен жоқ. Мәскеуден оқшашары мен зеңбірегі мол, мұздай боп құрсанған әскер тиелген он бір эшелон теміржолмен келіп жетті. Оған қоса, өлкені патша әскері жаулап алғалы бері Ферғана алқабындағы қалаларға келіп қоныстанып, «Дашнакцутюн» саяси партиясына ұйысып алған армяндарды большевиктер қарумен арнайы жабдықтады. Дашнак-армяндар большевизм әскерінің қатарында Қоқанды айрықша өшпенділікпен талқандады. Халықты аяусыз қырып, қатыгездіктерімен көзге түсті. 1918 жылғы 31 қаңтардан 10 ақпанға дейін созылған сұрапыл шабуыл барысында Түркістан мемлекеті мүлдем құртылды. Содан қырық жылдан астам уақыт бұрын Ресей армиясы жойған Қоқан хандығының астанасын енді большевиктер армиясы тас-талқан етті. Осылай, айналдырған жарты ғасыр ішінде Түркістанды әуелі империя мүддесін көздеген патша әскері, енді міне, екінші рет, тап сол империялық мүддені таптық жалаумен бүркемелеген совет әскері жаулап алды. 120 мыңдай халқы бар шаһар қирап, халқының төрттен бір бөлігі ғана қызыл қырғыннан аман қалды. (Совет өкіметінің тыныш жатқан шаһарға басып кіріп, ойран салуы, бейбіт жұртты қанға бөктіруі, жеке иеліктегі дүние-мүлікті тонап, талан-таражға түсіруі түркістандықтардың ызасын туғызды. Кеңестік большевиктік биліктің қанқұйлы озбырлығына қарсы барша Орта Азия халықтары қарсылық қозғалысты өрістетті. Жер-жерде партизандық қимылдарға көшті. Отар тәуелсіздігін аңсаған көтерілісшілерге большевизм тарапынан, «басмашылар» деген айдар тағылып, оларды басып-жаншуға кеңес өкіметі көп жылдар бойы үгіт-насихатпен қатар әскери күш қолданды).

Хайретдин Болғанбаев бұл күндерді Түркістан өлкесі халқының есінен өмірінде шықпас деп жазды. Өйткені осы он күнде «адам пішінді жыртқыштар» зеңбірек, оқшашар отымен Қоқан көшелерінде кәріні, жасты, еркекті, әйелді талғамай, құтырған қасқырдай қырды. Неше мыңдаған бейбіт халықты қамыстай жапырып, шаһардың күлін көкке ұшырды. Бейкүнә мұсылман халқының қаны судай шашылды. «Бұршақтай жауған пулемет оқтары астында тұла бойлары қалш-қалш етіп, екі көздері білеудей болып, құлындағы даусы құраққа шығып шыңғырған жас сәбилердің», «құшағына баласын қысып, екі көзі ұясынан шығып қайда тығыларын біле алмай, дуалдан дуалға секіріп жүрген мұсылман әйелдерінің», «аяқ-қолдары тәлтіректеген, аппақ бастары селкілдеген сорлы кемпір-шалдардың» көрген қорлықтары, «тірідей отқа тасталғаны» ешқашан ұмытылмас. «Адам-хайуан» есепсіз мұсылман халқының қанын судай шашып, «өсіп келе жатқан бостандық гүлін» табанына таптады. Бұл он күн «Түркістан тарихында сиямен емес, қанмен жазылатын күндерге айналды». Сол күндергі қантөгісті жүрегі жылай отырып жазған Хайретдин «Русияның үлкен өзгерісінің буына желігіп», «қашанғы жоғалтқан еркіндігіне талпынған» «сорлы Түркістанды» алдандың дейді. Ақылға шақырады. Өлген теңдіктің шеттен келген бумен тірілмейтінін айтып, шын теңдікті аңсасаң – «өзгеріс буы өзіңнен шықсын» дейді. «Адам пішінді жыртқыштардың тұла бойлары қан сасиды», солардың хайуандығынан «көз алдыңда судай аққан кінәсіз қандар» бойыңа намыс отын жағып, «баяғы айбыны күшті Темірің мен ақылы дана Бабырларыңды» есіңе салуға тиіс дейді. «Ұлтын сатып, дінінен безген бұралқылар», біліңдер, «достарыңның қолдарындағы жосадай қызыл бояу» – өз «бауырларыңның қаны» дейді, діни кітаптағы Әбіл мен Қабыл аңызын еске салып, «әлде сендер Қабылдың сарқытын ішіп, өз бауырын өзі бауыздаған, өз ұлтынан өзі безген шоқындысыңдар ма?!» деген ауыр сұрақ қояды. Хайретдиннің бұл мақаласы «Бірлік туы» газетінің 1918 жылы 15 наурыздағы санында жарияланған-тын…

Түркістан автономиясын қатыгездікпен жойған жауынгерлік операцияның қайғылы салдары Мәскеуді қатты алаңдатты. Сондықтан басмашыларға қарсы соғыс қимылдарын жүргізе отырып, «тәтті күлшемен» халықтың аузын алуды да мұқият ойластырды. Шығыс еңбекшілерінің өз тағдырын өзі шешпек ойынан шығу үшін өлкені кеңестік негіздегі автономия етіп құруға пұрсат беріп, Түркістанның Советтік Автономиясын жариялауды әзірлеу жөніндегі комиссияға орталық уәкілі етіп түркі халықтарынан шыққан Құсайын Ибрагимов пен Юсуф Кливлеевті қосты. Халкомкеңес төрағасы Ленин мен Ұлт істері жөніндегі халық комиссары Сталин Ташкенттегі сол уәкілдеріне және өлкелік V Советтер съезіне орталық биліктің тілегін білдіріп, 22 сәуірде арнайы жеделхат та жолдады. Онда: «Сіздердің өлкелеріңіздің кеңестік үлгідегі автономиясына Халық Комиссарлары Кеңесінің қолдау көрсететініне, жолдастар, сене беріңіздер, – делінген-ді. – Біз Сіздердің бастамаларыңызды қоштаймыз және күллі өлкені Кеңестер торымен қамтитындарыңызға, ал жұмыс істеп жатқан Кеңестермен толық байланыста әрекет ететіндеріңізге өте сенімдіміз».

Түркістан өлкесі Кеңестерінің Бесінші съезі 1918 жылғы 20 сәуірде ашылып, 1 мамырға дейін жұмыс істеді. 30 сәуірде съезд «Түркістанның Кеңестік Федеративтік Республикасы туралы Ережені» бекітті. Ереженің бірінші тармағында: «Түркістан территориясы Ресей Кеңес Федерациясының Түркістан Кеңестік Республикасы болып жарияланады», – деген тарихи ұйғарым көрсетіліп, одан, Түркістан Республикасының құрамына – өлкенің географиялық шекарасында жатқан (әлі хандық өкімет билеп тұрған Хиуа мен Бұхарадан өзге) күллі ел аумағы кіретіні атап айтылды. Екінші тармақтағы: «Түркістан Кеңестік Федеративтік Республикасы автономды түрде басқарылады», – делінген салтанатты мәлімдеме Түркреспубликаның Ресей Кеңес Федерациясы Орталық Үкіметін мойындайтынын және қызметін онымен үйлестіріп отыратынын тұжырымдаған сөйлеммен сабақталды. Одан әрі үшінші тармақ: «Түркістан Федеративтік Республикасының жоғарғы заң шығарушы органы желтоқсанның алғашқы күндерінде шақырылатын Жұмысшы, солдат, шаруа және мұсылман-диқан депутаттары Кеңестерінің съезі болып табылады», – деп түйіндеді. Төртінші тармақта Түркістан Кеңестері Орталық Атқару Комитетінің (Түркаткомның) тұрақты заң шығарушы жоғарғы орган екендігі, оның съезде сайланатыны, құрамы 36 адам болатыны айтылған. Бесінші тармақта атқарушылық функциялар және өлкені басқару мәселелері Халық Комиссарлары Кеңесінің қолына шоғырландырылатыны, халкомкеңес құрамына 16 адам енетіні, оны да съезд сайлайтындығы тұжырылған. Ал жер-жердегі билік, Ереженің алтыншы тармағына сәйкес, тиісті Кеңестер мен олардың атқару комитеттеріне берілді.

Қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, қарақалпақ, сондай-ақ, пәлен ғасыр олармен бірге тұрып біте қайнасып кеткен тәжік мекендейтін Түркі елінің кеңестік автономиясын жариялаған съезд Түркістан Федеративтік Республикасы Орталық Атқару Комитетінің (төрағасы П. Кобозев) құрамындағы 36 мүшенің жетеуін, Халық Комиссарлары Кеңесінің (төрағасы Ф. Колесов) құрамындағы 16 мүшенің үшеуін жергілікті халық өкілдерінен сайлады. Бұл, қанша дегенмен, сәл де болса әділетке бет бұрушылық іспеттенді. Өйткені еуропалық кірмелердің өлкедегі халықтың бар болғаны бес-ақ пайызын құрайтынына қарамастан, билікті қолына алғанын жария еткен Түркістан өлкесі Кеңестерінің 1917 жылдың 15-22 қарашасында өткен Үшінші съезі алғашқы Халкомкеңес (Ф. Колесов сонда бірінші рет төраға боп сайланған) құрамына бірде-бір жергілікті ұлт өкілін енгізбеген болатын. Өйткені И. Тоболин (оны «Түркістандағы Ленин» деп атайтын) жетекшілік ететін Түркістан большевиктері жергілікті қайраткерлерді басқару ісіне пісіп-жетілмеген деп санаған-ды. Көшпенділер марксистік тұрғыдан қарағанда – экономикасы әлжуаз, болашағы жоқ, демек, ашығып жатыр екен деп оларға нан беруге болмайды, азық-түлікті кеңес өкіметінің тірегі боп табылатын Қызыл армияны қамтамасыз етуге жұмсау керек деген ұран да солардікі еді.

Түркістанның Кеңестік Автономиясын жариялап, Түркістан Республикасы өкіметінің құрамына бірлі-жарым түркі қайраткерін қосу арқылы, большевиктер жергілікті халыққа көрсеткен бастапқы астам көзқарасының ептеп өзгере бастағанын сездірді. Осы жәйттен үміттенген әрі Қоқан қырғынынан көңілдеріне қаяу түсіп, шарасыздыққа душар болған ұлт қайраткерлерінің большевиктер беріп отырған осынау мемлекеттілік түрін медеу тұтудан басқа амалы да қалмаған болатын. Сондықтан да өлкенің 1 мамырда салтанатты түрде жарияланған кеңестік қалыптағы автономиясына қолдаушылық көрсетті. Және біртіндеп оны ұлттық мазмұнмен толықтыру үшін күресті. Түркреспубликада 1918 жылғы көктемде Халық университеті, күзде Ташкент педучилищесінің Қазақ бөлімшесі ашылды. 1920 жылы Халық университеті негізінде Түркістан мемлекеттік университеті құрылды. Ал орыс оқу орнындағы Қазақ бөлімшесі 1919 жылы дербес педагогикалық училище тәжін киіп, 1920 жылы Қазақ ағарту институты (Киргизский институт просвещения, Киринпрос) атты жоғары оқу орнына айналды.

Түркістан үкіметіндегі большевиктер мен эсерлер арасында өріс алған қайшылықтар салдарынан Түркреспублика Әскери комиссары Константин Осипов 1919 жылғы қаңтарда қарулы көтеріліс жасады, өзін диктатормын деп, қала халқына үндеу жариялады. Ол – Ташкент кадет корпусының түлегі, Қоқан қырғынын жасаушылардың бел ортасында болып, республиканың әскери комиссары мансабына жеткен, сосын Созаққа әскери жорық жасап, момын халықты ойрандап, тонауымен аты шыққан 22 жасар жас жігіт еді. Соның бұйрығымен ТүркЦИК төрағасы Вотинцев, Совнарком төрағасы Фигельский, Ташкент советінің төрағасы Шумилов пен оның орынбасары Финкельштейн, Түркістан Төтенше комиссиясының (ЧК) төрағасы Фоменко, барлығы 14 комиссар көтерілісші қосынның казармасы сыртында атып тасталды. Дегенмен шұғыл құрылған әскери-революциялық кеңестің басшылығымен бүлік талқандалды. Көктемде ТүркЦИК төрағасының орынбасары Тұрар Рысқұловтың басшылығымен өлкелік партия комитеті жанынан жеті бөлімнен тұратын аппараты бар Мұсылман бюросы (Мұсбюро) құрылып, ұлттық коммунистік ұйымдармен, жалпы ұлт қызметкерлерімен тікелей жұмыс жүргізуге кірісті. Колчакқа қарсы көтеріліске қатысып, ақтардан бой тасалауға мәжбүр болған 19 жасар Дінше Әділов 1919 жылдың жазында Ташкенттегі осы Мұсбюроға келген. Осында өзіне Омбыдан таныс Хайретдин Болғанбаевты кезіктірген де, сол арқылы Сұлтанбек Қожановпен танысқан. Өзінен бес-алты жас үлкен осы ағаларынан өлкедегі тарихи оқиғаларды, өзгерістердің қыр-сырын терең біліп, саяси сабақ алған. (Олар Діншені өздері істейтін педагогикалық училищедегі қазақ бөлімшесіне қызметке тартты). Дінше аға-достарымен сырласа келе, «большевиктер өлкеге азаттық әкелді» деген байламға күдікпен қарады. Әсіресе, Перовск жақта Гержод деген большевик совет өкіметі атынан көшпенді халыққа қырғидай тиіп жүрген-тін. Сорақы істері қатарында аймақтағы белгілі ел ағаларының мал-мүліктерін тонау өз алдына, өздерін абақтыға жауып, тіпті сотсыз-тергеусіз, өз ұйғарымымен ата беретіні жайындағы қорқынышты хабар дүңк-дүңк естілетін. Сол большевиктің қолынан Сұлтанбектің жұбайы Гүләндамның үлкен ағасы Сейдәлі Лапин қаза тапты. Оның інісі, Қоқанда жарияланған автономия басшыларының бірі болған Серәлі түсініксіз жағдайда өмірден өтті. Дінше Қиыр Шығыста, одан Сібірде тыныш елді ақтардың ғана қудалағанын көріп-білген-тін, ал қызылдардың олардан да өткен сұмдық жасайтыны үш ұйқтаса түсіне кірмейтін. Ақ Сібірден қызыл Түркістанға қашып келгеніндегі ақиқат көңілін қатты құлазытты. Әйтсе де Сұлтанбектің мұндай сұрқиялармен солар мүше болып жүрген большевиктер партиясының қатарына кіріп алып, содан соң барып күресу керек деген шешімі қобалжуын басқандай болды. Педучилищеде сабақ бере жүріп, Түркістан университетіне дәрістер тыңдауға барып тұрды. 1920 жылдың көктемінде, Мұсбюро мен Түркаткомның ұйғарымына сәйкес, Жетісу облыстық оқу бөлімінің меңгерушілігіне бекітіліп, Верныйға аттанды. Совет өкіметінің халыққа уәде еткен жақсылықтарын жүзеге асыруға тікелей атсалысуды парызым деп ұқты…

1928 жылы шыққан «Түркістан Кеңестік Автономиясының он жылдығына» атты кітапшасында Сұлтанбек Қожанов өлкедегі төңкерістің табиғатына, саяси күштер мен олардың әлеуметтік сүйеніштеріне талдау жасап жазды. Түркістанның 1918 жылғы 1 мамырда мемлекеттік құрылым ретінде рәсімделуі кейінірек Орталық Азияда бес бірдей ұлт республикасының құрылуына кеңестік база жасап берді деп қорытты. Түркреспублика алты жыл ғана өмір сүрді. Соның өзінде ол өлкенің саяси тарихында өшпес із қалдырды. Өйткені империяның шалғайдағы қараңғы, мешеу отары болып келген аймаққа автономия беру арқылы, Қожановтың сөзімен айтқанда, «ұлттық құрылыс салудағы нақты алғашқы қадам жасалды, бұл сонысымен маңызды». Бұрынғы Түркістан Республикасының кеңестік даму кезеңдерін ол үшке бөліп межеледі: біріншісі – Қазан төңкерісінен бастап, Түркістанның Кеңестік Автономиясы жарияланғанға дейінгі оқиғаларды қамтиды, екіншісі – автономия жария етілгеннен соң, Түркістанның барлық түкпіріне орталықтың қатаң саяси басшылығы енгізілгенге дейінгі, үшіншісі – Түркреспубликаны, Бұхара және Хорезм халық республикаларын ұлттық белгілері бойынша жіктеп-межелегенге дейінгі кезең. Түркістан Федеративтік Республикасының қабырғалы қайраткерлерінің бірі санатында болған, оның он жылдығы тұсында БК(б)П Орталық Комитетінің Орта Азия Бюросында жауапты қызмет атқарған Сұлтанбек Қожанов бұл кезеңдерді аталмыш шағын еңбегінде белгілі мөлшерде коммунистік бояумен бояп, терең ойлы сараң сөздермен сипаттайды.

Шынында да, советтік негізде болса да, Түркістан Республикасының шаңырақ көтеріп, алты жыл қызмет атқаруы өлкені мекендеген ұлттардың болашақта мемлекеттік тәуелсіздікке жетуіне жол салған ұлы оқиға болды. Түркреспублика кеңес билігі қоластындағы Шығыста тез арада қаһарлы ұлттық мемлекеттік құрылымға айналды. Қысқа мерзімде ұлттық кадрлар қатарының толыққаны сондай, 1920 жылы-ақ Тұрар Рысқұлов бастаған коммунистер өлкенің өкілетті ұйымдарында Түркі Республикасын және Түркі халықтарының коммунистік партиясын құру туралы шешімдер қабылдануына ұйтқы болды. Түркістан жұртының мұндай біртұтастық танытуға ұмтылуы орталық биліктің үрейін ұшырды. Нөмірі бірінші большевик Лениннің өзі бас болып, өлкенің ұлттық-аумақтық тұтастығын «Өзбекия, Қазақия, Түркменияға» бөлшектеу арқылы жою амалын қарастырды. Алайда сол тұстағы азамат соғысы мен басмашылар қозғалысы іспетті шиеленісіп тұрған саяси жағдай ғана мәселенің тез жүзеге асырылуын тежей тұруға мәжбүр еткен еді. Ақыры, азамат соғысы жеңіспен аяқталып, халықтың басмашыларды қолдауы азайған шақта, «бөлшектеп ал да – билей бер!» сынды империялық көне ұстанымды орнықтыру қолға алынды. Лениннің өсиетін есте ұстаған Бас хатшы Сталин 1924 жылдың басында Орта Азияны жаңаша бөлшектеп, тиімді басқару әдісін енгізу шарасына бата берді. Мәскеу эмиссарлары Түркістан, Бұхара, Хиуа қайраткерлерінің тар ұлтшылдық сезімін қытықтап қою арқылы науқанды қажет арнаға бағыттап, ширата түсті. Өзбек пен түрікпеннің лауазымды қызметкерлері тезірек ұлттық үй тігіп алу бағытын ұстанды. Оларға сол дәуір ұғымындағы тәуелсіздік туын көтерудің, Кеңес Одағы шаңырағына дербес уық қадаудың ғаламат мүмкіндігі ашылған еді. Сондықтан да мәселе Түркістан, Бұхара, Хорезм (Хиуа) республикалары қайраткерлерінің арасында қызу талқыланды. Осы үш республиканы мекендейтін халықтарды жеке ел болулары үшін ұлттық белгілері бойынша топтастырып, жаңаша жіктеу керек болды. Нәтижесінде, түркі тумалардың әр ұлысы өз мемлекетін құрып алу үшін бір-бірінен іргесін ажыратуға ұмтылды.

Шапшаңырақ дербес, жеке ұлттық бірліктерге ұйысуды, қайткенде бірінен-бірі бөлінуді мұрат еткендерге Түркреспублика басшыларының бірі Сұлтанбек Қожанов қана қарсы шықты. Ол өлкені ұлттық-мемлекеттік тұрғыда жіктеп-межелеуді қарабайырландыруға болмайды деген ойды алға тартты. Ғасырлар бойы қоян-қолтық өмір сүріп келе жатқан халықтардың күллі тыныс-тіршіліктегі тығыз байланысын күрт үзу – межеленудің мақсаты болмауға тиіс деп пайымдады Сұлтанбек. Оның қызына дәлелдеуінше, тәуелсіздікті тек бір жақты қарастыруға болмайды. Межелену өзбек пен түркіменге тиімді екен, бірден одақтас республика тәжін киетін көрінеді. Бірақ содан дәмеленіп, ешкімге жалтақтамай, жылдамырақ бөлектенсем, өз отауымды тігіп алсам деген өзімшілдік көзқарас түбірімен қате деді ол. Жер еметін өзбек экономикалық тұрғыда қазірдің өзінде тәуелсіз. Оның ғасырлар бойы аралас-құралас тіршілік құрып келе жатқан малшы қазақтан ірге бөліп, ат құйрығын үзіп кетем деуі кеңестік көзқарасқа жатпайды. Ондай әрекет советтердің ұлттарды өзара жақындатып, бірін-бірі толықтыра отырып дамыту идеясына жат. Қожанов осылай пайымдады. Осы пайымы жетегімен, Мәскеу ұсынған жіктелу бағдарламасына көзсіз құлай кетпей, межеленетін республикалардан Орта Азия Федерациясын құру идеясын көтерді. Терістіктегі Қазақ Республикасын да қосып, Орта Азия экономикалық қауымдастығын ұйымдастыру қажеттігін айтты. Сөйтіп, Орта Азия халықтарына ортақ Федерация шаңырағын көтергеннен соң ғана, Кеңестік Республикалар Одағын құрайтын тәуелсіз мемлекеттер қатарына кірген жөн деп санады. Дамуы кенжелеу ұлттық құрылымдарды озықтармен Орта Азия Федерациясы құрамында теңелту, сөйтіп бәрін де болашақта дербес одақтық тәж киюге әзірлеу бағытын ұсынды.

Алайда жеті-сегіз ай бойы Мәскеудің астыртын басшылығымен жүрген қызу айтыс-тартыс бөлшектенуге құмартқандардың пайдасына шешілді. Қазақ елінің аумағымен (2,8 млн шаршы километрден астам, халқы 6 млн шамасында) салыстырғанда жері оймақтай ғана, халқының саны аз Өзбек (құрамындағы тәжік автономиясын қосып есептегенде, қазақ жерінің аумағынан – 5,5 еседей кіші, халқының саны 1,5 еседей аз) және Түрікмен (жері 4 есе, халқы 5 есе аз) республикалары тікелей Одақ құрушы мемлекеттер қатарына кірді. Ал жер-суы мен халқы біріккен біртұтас алып Қазақ Республикасы барлық көрсеткіштері жағынан одақтық тәж киюге лайық болғанымен, автономия мәртебесі өзгертілмей, Ресей Федерациясының құрамында қалдырылды.

Орта Азия республикалары, негізінен өзбек қайраткерлері Қазақ елімен байырғы қарым-қатынасты жалғастырудан бастарын ала қашты. Жаңа республикалар арасында экономикалық қауымдастық құруды құлшына қолдағанмен, оған Қазақ Республикасын қатыстыруды қаламады. Қалың қазақ ауылдары ортасындағы Ташкент, қазақ алыс заманнан өзінің астанасы ретінде таныған Ташкент бөлектенді. Ол Сталиннің «қамқорлығымен», одақтас республика болып Самарқанда ту тіккен Өзбекстанның құрамына берілді. Ал өзбек ішінде шаңырақ көтерген қазақ автономиялық ауданы аз жылда құрдымға кетірілді. Шекара Ташкенттің түбінен, жеті шақырым қашықтықтағы Құрбашы деген жерден сызылған еді, алайда мысықтабандап жылжыған өзбек ағайын түрлі амалмен қазақтың едәуір жерін қосымша кертіп бөліп алып, біртіндеп осы күнгі аумақты иеленді.

Қазақстанның түркі елдерімен тарихи қалыптасқан экономикалық, әлеуметтік-тұрмыстық байланыстарына қолдап балта шабылды, қазақ елінің тыныс-тіршілігі еуропалық орталыққа байланды. Ал еуропалық орталықтан, Қазатком төрағасы Сейітқали Меңдешовтің V Қазақстан Кеңестері съезінде өте сақтықпен, сыпайы мәлімдегеніндей, ашығып жатқан аймақтарға жәрдем бөлгізу тіпті де мүмкін емес еді. Ақырында, «большевиктердің аштық саясатының» (Мұстафа Шоқай) Сталин жүргізген үшінші кезеңінде, көшпенді қазақ бұрын-соңды көз көріп, құлақ естімеген ұлттық апатқа ұшырады. Большевиктер кең даланы жайлаған «сары пәлекеттерден» көп у-шу шығармай құтылды да, шартараптан «халық жауларын» тасып әкеліп, көшпенді қазақтың шашылған сүйегі үстіне казармалық социализм құрылысын салуға кірісті. Одан көшпенділерден босап қалған ен даладағы «тың жерлерді» жаңаша игеріп-отарлаушылар мен дәулет қуған келімсектерді тоғытып-топырлатқаны сондай, қазақ өз атамекенінде тұратын барша халықтың үштен біріне де жетпей қалды.

Түркістан Федеративтік Республикасының туған күнін 100 жылдық мерейжасына орай еске алып атап айта отырып, қысқа ғұмыр кешкен осы мемлекеттік құрылымның тарихи тағылымы әлі танылып болмағанына назар аударғымыз келеді. Тамыры бір, тарихы ортақ Орталық Азия республикаларының бір шаңырақ астына ұйысу мүмкіндігі кеңес империясы ыдыраған шақта туған болатын. 1924 жылы кері қағылған Ортаазиялық федерация құру идеясын 1991 жылы славян республикалары жасаған ахуалға байланысты жаңаша сипатта жаңғырту қажеттігі тіленіп тұрған еді. Мәскеу жасаған жаңа бірлікке Үлкен Түркістанның жаңа қауымдастығын жасап барып мүше болғанда – көп қиыншылықтың алды алынар ма еді, қайтер еді. Алайда ол кезең пайдаланылмады. Бертінде, тәуелсіз даму жылдарының тәжірибесін саралай келіп, Қазақ тарапынан баршаға пайдалы Орталық Азия Одағын құру бастамасы көтерілгенде, Қырғыз қолдағанмен, Өзбек жағынан үзілді-кесілді қарсылық көрсетілді. Бұл жәйт Түркістан өлкесінде ту тіккен қазіргі заманғы тәуелсіз мемлекеттердің ілгеріде Ресей туы астында автономиялық шаңырақ көтерген Түркістан Федеративтік Республикасының мән-маңызын жете зерттемегенін, оның тәжірибесінен тиісті қорытынды жасамағанын аңғартады.

Тәубе, кейінгі кездері Орталық Азия елдері арасында өзара тиімді қарым-қатынастар жасалуда. Тарих – Ұлы Ұстаз. Өзімізді өзіміз тарихпен тәрбиелейік, тарихтан тәлім ала білейік. Өлкеміздің болашағы – бірлікте.

Түркістан автономиясының қайраткері – Мұстафа Шоқай

Articlekz.com дерккөздеріне сүйене, Қазақ тарихында өз халқына адал қызмет жасау жолында басын бəйгеге тіккен Алаш ардақтылары көп болған. Сондай аяулы тарихи тұлғалардың бірі де бірегейі — Мұстафа Шоқай.

Бірақ М.Шоқайды қалың ел білмейді. Өйткені ол Кеңес жүйесінің қас жауы болып танылды. Оның еліне сіңірген еңбегі тұрмақ, есімін атаудың өзі қылмыспен пара-пар болды. Ол жаңа қазақ елі үшін қайраткер емес, қылмыскер саналды. Күрескер емес, кесір адам болып есептелді. Қоғамға пайдалы жан емес, қашқын саналды. Неге?…

Оның жауабын бірер сөзбен бере қою қиын, əрине. Бұған белгілі-белгісіз себептер болды.

Сонымен, көрнекті ғалым, академик Рахманқұл Бердібай «Азатшыл ойдың энциклопедиясы» деп бағалаған Мұстафа Шоқайұлы кім еді? Оның туған жері, шыққан тегі туралы не білеміз? Түбі түркінің тұтастығына бүкіл саналы ғұмырын сарп еткен Шоқайдың өмірін, өнегесін толық танып білдік пе? Бүкіл тəні де, жаны да ұлтым, жұртым, қазағым деп бүлкілдеген, жүрегі Алашым, Түркістаным деп дүрсілдеген мемлекетшіл мəрт қазаққа лайықты бағасын бердік пе? Сай-саланы сағалап, тар қапасты тасалап, жендеттерден сырылып, онымен де қоймай, өмірін бəске тігіп, болашақ үшін тыным таппаған, Алаштың азаттығын ту еткен Мұстафаның бізге беймəлім тағы қандай қырлары бар? Оның тар жол, тайғақ кешулі тағдыры бізге нені мағлұм етеді? Сұрақтар өте көп…

Ғұмырының жартысына жуығын жат жұртта өткізген Мұстафа Шоқайұлының ұлтқа еткен еңбегі ұшан-теңіз. Өкінішке қарай, оны танып-білуде біздер шабандық танытып отырмыз. Біз не деген самарқау, кеш қозғалатын халық едік! Кімді кінəларсың! Кімге күйе жағарсың!

Мұстафа Шоқайдың ата тегі туралы кейбір деректер

Мұстафа Шоқайұлы — Петерборда алғашқы жоғары білім алған қазақ азаматтарының  бірі. Қоқан автономиялық үкіметінің басшысы. Ірі саяси қайраткер, заңгер, журналист, жазушы. Түркістан халықтары тарихында бүтін бір кезеңді қамтыған ерекше ұлы құбылыс.

Осылармен шектелуге бола ма? Біздіңше, жоқ. Осы бір асыл азаматтың ерекше қырлары, елеулі қырлары əлі де айтыла бермек, жазыла бермек, жалғаса бермек…

Тек, XXI ғасырдың бастапқы жылдары тұсында ғана біз халқымыздың кемеңгер ұлын қайта іздеп, оны тірілтуге күш салудамыз. Соңғы кезде табылған құжаттарға сүйене отырып, біз де М.Шоқайұлының өмір жолына тоқтағанды жөн көрдік.

XX ғасырдың басындағы қазақ интеллигенциясының ең жарқын өкілдерінің бірі  Мұстафа Шоқай бұрынғы күнтізбе бойынша 1890 жылдың 25 желтоқсанында (жаңаша есеппен 1891 жылдың 7 қаңтарында) қазіргі Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Сұлутөбе маңындағы Наршоқы қыстауында дүниеге келген. Ол — қазақтың Қыпшақ руына (Орта жүзге кіреді) жататын текті отбасының ұрпағы. Бірақ Мұстафаның туған жылының өзінде əлі күнге дейін күмəн бар. Мəселен, белгілі жазушы Оразбек Сəрсенбайдың баяндауынша: «…Осы уақытқа шейін М.Шоқайдың туған жылы бірде 1889, бірде 1890, тіпті кейде 1891 болып жазылып жүргені белгілі. Мұның басты себебі — Мұстафаның бала күнінде жасының асып кетуіне байланысты əуелі Ақмешіттегі орыс-қазақ мектебіне қабылданбай,  кейін Ташкентке  келіп орыс  тілді гимназияның  жоғары  сыныбына  сынақ тапсырып, оқуға түсуі болса керек деп шамалаймыз.

Екінші дерек — Мұстафаның туған інісі Нұртаза Шоқайұлының № 794 тергеу ісінде кездеседі. Сол кездегі РСФСР Қылмыстық кодексінің 58-статьясы, 10, 11-баптары бойынша айыпталып, 1937 жылғы 1 қарашада Шымкент қаласында ату жазасына кесілген Нұртаза марқұм жауап алу хаттамасында туған ағасы Мұстафа Шоқайдың жасы 52-де деп көрсеткен. Бұл да жоғарыдағы ОГПУ деректемесіне сəйкес келеді. Оның үстіне, ағалы-інілі Мұстафа мен Нұртаза, əрине, бір жылы дүние есігін ашпайды ғой. № 794 істе Нұртаза Шоқай 1890 жылы туған деп толтырылған.

Демек, Мұстафа Шоқайдың 1886 жылы туғаны анықталды деп есептеуге болады».

Ал жазушы А.Сатаев «Дозақты жеңген қазақ» деген мақаласында М.Шоқайдың ата-тегі туралы мынадай деректер келтірген: «XVIII ғасырдың басындағы шығыстанушылардың еңбектері бар нағыз жиһанкездердің қызығушылықпен жазған туындылары бар, осылардың біразынан дерек жинағанда, ежелден Мəуреннаһр атанған Сыр мен Əмудың бойындағы Қыпшақ тоғыз тайпа екен. Бүгінде, негізінен, солардың бесеуі аталады. Олар: Бұлтың, Ұзын, Торы, Көлденең, Қарабалық. Мұстафа осы бесеудің Торысына жатады. Торыдан төрт ұл тарайды: Көкмұрын, Шашты, Қитаби, Түйішке. Мұстафаның жетінші атасы Шаштыдан жеті бала туған: Шағыр, Шегір, Бошай, Малай, Құтым, Байсарлы, Айдарғазы».

Бошайдан — Арыс, Шыбық. Арыстан — Қолдау, одан — Жанай. Жанайдан — Темір, одан — Қуат (Қуатбай). Қуаттан (Қуатбайдан) — Торғай. Ақсақалдардың айтуына қарағанда, Торғай жүз шамалы үйге билік құрып, датқа (датқа деген — Қоқан хандығындағы полковник, генерал дəрежесіндегі əскери атақ) болған.

Атақты Мансұр Бекежанов (Нартайдың ағасы) ақын «Иманжүсіпке хат» деген жырында Торғай датқа хақында:

Екінші болған екен Торғай датқа,

Адам жоқ кеңес тапқан ондай жұртта.

Ел қамын сондай ерлер ойлап өткен,

Мастанып, əуелемей қонған баққа, —

 деп жырлаған. Ақын жыры Торғай бидің (датқаның) ел ішіндегі беделі мен билігін көрсетсе керек.

Торғай датқа кейінгі ұрпағына өз халқының мол мұрасын қалдырды десе болғандай. Торғай би ру, аталықтардың ұрандары мен таңбалары, олжа, ноқта ағасы, той басталуы, сыйлы қонақтарға берілетін сый-сыбаға, шариғат, əдет, жеті атадан кейін үйлену шарты, балалардың өгей шешесіне үйленбеуі, оқытушысына үйленбеуі, еншілес бала, достар сыйластығы, дос-тамырлық қасиеттері, балаларына енші берудің жолдары, қалың мал төлеудің нормалары, жын-шайтан хақында, жылу жинау жайлы, енші басы, қалыңдық айттырып, қыз ұзату сияқты қағидаларын айқын айтқан. Торайдан — Шоқай, Қалымбет, Əліш, Оспан өсіп-өнген.

Ел аузындағы айтылып жүрген əңгімелерде Торғай Қуатбайұлы есейген кезінде Арқа жақтан Сыр еліне келіп қоныстанып, осында үйленеді. Сол тұста көп жыл баласыз жүрген Торғай: «Ба- ламның атын өзім қояйын, қатынмен екеуміз шоқайып отырушы едік, баламның аты Шоқай болсын», — депті-міс.

Торғай баласы Шоқайға Торғай өзені бойындағы кедей Қыпшақтан шыққан батыр Баспақтың қызы Бақтыбикені əперген. Ел ішіндегі əңгімеге қарағаңда, Шоқай да датқа болған, екі əйел алған; Бақтыбикеден басқа Жайсаң деген де əйелі болған.

Мұстафа Шоқай — бидің ортаншы баласы, ал ағасы Сыздық одан он жастай үлкен, ал інісі Нұртаза тетелес өскен. Мұстафаның қандай жанұядан шыққанын «Қазақ» газетінде 1914 жылы желтоқсанның 10 жұлдызында жарық көрген Закир Гайсин деген кісінің Шоқай қайтыс болғаннан кейін берілген «Ас» қаражатынан байқауға болады. Онда: «Ақмешіт уезіне қараған Шашты Қыпшақ марқұм Шоқай Торғай баласына ас берілді. Шақырылған елдің бір шеті Қазалы, бір шеті Ташкент болды, үш мыңға жақын жұрт жиналды. Астың бар расходы бес мың сомнан асты. Бəйгеге 57 ат шауып, 17-сіне бəйгеге 8 сом ақша, екі қара тігілді» делінген. Бұл өте көп қаражат болатын (егер ол кезде бір қой 20–30 тиыннан аспайтын болса).

Мұстафаның нағашылары (шешесінің əкесі мен ағайын-туыстары) Хиуа хандығын орыстардан қорғауда ерекше көзге түскен əйгілі əскербасылар болды). Оның анасы — Бақты (Бақтыбике) орыстарға қарсы соғыста əкесіне көмектескен. Мұстафа жазу-сызуды өз анасынан жасы беске толмай жатып-ақ үйренген.

Мұстафаның өзінің қабілет-қарымына сай тамаша білім алуы

Балдəурен балалық шағында Мұстафа ерке өскен. Табиғи зеректігіне байланысты, сабаққа да өте алғыр болған. Өсе келе орыс, түрік, ағылшын, француз жəне поляк тілдерін жетік меңгерген көрінеді. Түрік тілі дегенде оның ең берісі қазақ, өзбек, қырғыз, түркімен, қарақалпақ, татар, башқұрт тілдерін де білгендігін ескерсек, Мұстафа Шоқайдың шын мəнінде халқымыздан шыққан ірі полиглоттардың бірі екендігіне титтей де шүбə келтіруге болмайды.

Мұстафаның бастауыш мектепте өткен күндері туралы ешқандай мəлімет жоқ. Тек, оның бұл мектепті 1902 жылы бітіргені белгілі.

Патшалық Ресей отаршылдарының өктемдігі мен қиянатын көп көрген Шоқай би ұлының жақсы білім алуын армандайды. Мұстафа болса дəрежелі оқу оқып, білімін тереңдету мақсаты бар екенін əкесіне жасырмай айтады. Зерделі əке баласының тұл талабына батасын береді. Қаражат қаттап баласының қалтасына салады да оқуын жалғастыра беруге жағдай жасайды.

1902 жылы орыс тілінде сайрап тұрған Шоқай датқаның ортаншы баласын Ақмешіттегі патша əкімшілігінің адамдары Ташкенттегі ер балалар гимназиясында оқуға бағыттайды. Бұл кезде Ташкент көп ұлттың өкілдері жұмыс істеп, əр халықтың жастары оқу оқитын үлкен өндірісі, мəдениеті мен өнері өркендеген айтулы шаһар.

Мұстафа əкесінің өзін оқыту жолындағы табанды шешімінің орынсыз емес екенін дəлелдейді. Гимназияны үздік бітіріп, алтын медальға лайық болды. Бірақ диплом беру рəсімінде ол өмірінде ұмытпайтындай үлкен бір əділетсіздікке ұшырады.

Ташкент гимназиясында оқуды ең үздік бітірген оқушыға алтын, екіншіге күміс медаль беру дəстүрі қалыптасқан еді. Сол жылғы диплом беру рəсімінде мектептің ең үздік оқушысы ретінде Мұстафаға алтын медаль берілуге тиіс. Бірақ бұл жағдай Ташкенттегі Түркістан генерал-губернаторы А.В.Самсоновқа ұнамады. Самсонов түркістандық бір оқушының орыстардан жоғары тұруын көтере алмады. Мектеп директоры Граменицкийдің қарсылығына қарамастан, алтын медальды Мұстафаға емес, екінші үздік оқушы Запреметовке тапсыруға нұсқау берді. Самсоновтың бұл шешімі сол дəуірдегі патшалық Ресей генерал-губернаторларының жергілікті халықты қаншалықты төмен санайтындықтарының айқын бір көрінісі еді. Самсонов жабайы жəне мəдениетсіз қоғам ретінде бағалаған халықтан шыққан жас жеткіншектің орыс оқушыларынан озық тұруына төзе алмады.

Мұстафа марапаттау рəсімінде өзіне берілген күміс медальды алмады. Осыған орай Запреметов те лайықты емес екенін айтып, өзіне берілген алтын медальдан бас тартты. Сөйтіп, диплом рəсімі Мұстафаға мына ащы шындықты үйретті: əкімдер мен халықтың дүниетанымы бір-бірінен өзгеше. Əкімдер саясаттың ырқына беріліп, нəсілшіл жəне империалист пиғылда болса да, қарапайым халықтар саясаттан аулақ, бір-бірлеріне адал жəне мейірімді бола біледі. Сол себепті Мұстафаның өмір бойы жиі қайталаған сөзінің бірі мынау болды: «Жаман ұлттар жоқ, жаман адамдар бар. Мейірімді мемлекеттер жоқ, мейірімді адамдар бар».

Орыс тіліне жетік Мұстафа гимназияда жүргенде-ақ жергілікті жұртшылықтың патшаның əкімшілік органдарына жазған арыз-шағымдарын аударып беріп, қанатымен су сепкен қарлығаштай, халқына өзінің қолғабысын тигізуге тырысқан. Бірақ гимназияны бітірген соң, біреулер үшін арман болып саналған сол тілмаштық қызметке алданып қалмай, тіпті, генерал Самсоновтың құп көрмегеніне де қарамастан, Петербург университетінде білімін жалғастыруға бел буды.

1910–1914 жылдары Мұстафа Санкт-Петербург университетінің заң факультетінде оқыды. Ол туралы Ресейдің Санкт-Петербург қаласындағы кітапханалар мен мұрағаттардан жаңа құжаттар табылды.

Санкт-Петербург пен Ленинград облыстық Орталық мемлекеттік тарихи мұрағатында  сақталған № 281 істе оның аты-жөні «Чокаев Мустафа Чокаевич» деп жазылған. Санкт-Петербург Императорлық университетінде Мұстафа төмендегі курстарды тыңдаған: Рим құқығының тарихы, Рим құқығының догмасы, Орыс құқығының тарихы, Мемлекеттік құқық, Шіркеу құқығы, Полиция құқығы, Саяси экономия, Статистика, Азаматтық құқық жəне Сот өндірісі, Қылмыстық құқық жəне Сот өндірісі, Қаржылық құқық, Халықаралық құқық, Құқық энциклопедиясы, Құқық философиясының тарихы.

Бұдан ары заң факультетінің деканы В.Удинцевтің жəне фамилиялары түсініксіз жазылған факультет хатшысы мен заң факультеті ғылыми кеңесі хатшысының қолдары тұр. Аталған құжаттың ең төменгі тұсында куəлікті 1914 жылдың 29 қыркүйегінде алғандығы туралы Мұстафа Шоқайдың өзінің қолы бар.

М.Шоқайдың саясатқа араласа бастауы

Мұстафа Шоқайдың тым жастай қоғам ісіне араласуына өскен ортасы, туабіткен зерделілігі, Шоқай əулетіне тəн əлеуметтік белсенділік жəне алмағайып заманы əсер еткен.

Жас Мұстафаның көз алдында Ресей Империясының Қазақ еліне қатысты отарлық саясаты барынша қатыгездікпен жүзеге асып жатты. Сондықтан ол студент шағынан қоғамдық саяси өмірге белсене араласып, түркі-мұсылман студент жастарының қозғалысына қатысты.

Оның саясаткер ретінде алғашқы көзге түсуі 1912 жылы Түрік-Балқан соғысы кезі болған. Соғыс бұрқ ете қалғанда, Санкт-Петербургтегі қазақ, татар, өзбек, башқұрт жəне əзербайжан студент жастары арасында Түркияны қолдау қозғалысы өріс алды. Оның арасында М.Шоқай да болды.

Ол студент бола жүріп, 1914 жылғы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған соң Мемлекеттік думаға хатшы болып кіреді. Мемлекеттік думаның мұсылман фракциясы хатшылығына оны Ə.Бөкейханов орналастырады. Осы жерде Мұстафа тұңғыш рет түрік халықтарының саяси өміріне араласа бастайды. Еділ татарлары, Қырым татарлары, Кавказ халықтары, Орал башқұрттары оған түрлі саяси міндеттер жүктейді. Мұстафа бұл міндеттерді өте жақсы орындап шықты (1917 жылға дейін). Төңкеріс болмағанда Мұстафа Думаға мүшелікке қабылданушы еді.

1915 жылы түркі-мұсылман халықтарының азаттық қозғалысына іріткі салу мақсатында орталық билік орындары құрған «Сират-ул-мустақим» («Тура жол») партиясына алғаш қарсылық танытқандар қатарында М.Шоқай тұрды. Ол түркі-мұсылмандық студент жастар тобымен бірлесе отырып, зиялы қауым өкілдеріне «Сират-ул-мустақим» партиясын қолдамау жөнінде үндеу тастады. Бұл үндеу сол кезде татар тілінде жарық көріп тұрған «Сөз» газетінде жарияланды.

1916 жылы тылдағы жұмысқа адам беруге қарсы жергілікті халықтың көтерілісі болды. Бұл көтеріліс күшпен басылды. Мемлекеттік думаның 1916 жылғы көтеріліске қатысушыларды жазалаушы казактардың айуандық əрекеттерін тексеру үшін комиссия құру туралы  шешім қабылдауы барысында М.Шоқай шешуші рөл атқарды.

Түркістандағы көтерілістің себеп-салдарын тексеруге Мемлекеттік дума Ташкентке арнайы комиссия аттандырғанда, оның құрамында депутаттар А.Ф.Керенский, Тевкелевтермен бірге Мұсылман фракциясы жанындағы бюро мүшелері Ш.Мұхамедияров пен М.Шоқай болды. Жергілікті халықтың жағдайымен терең танысу мақсатында Мұстафа Ташкентпен ғана шектелмей, Самарқанд пен Əндіжанда болып, жергілікті жағдаймен танысты. Петроградқа оралғаннан кейін өзі жинаған материалдар негізінде 1916 жылғы көтеріліс кезінде билік орындарының Түркістан халқын аяусыз қуғын-сүргінге ұшыратқаны туралы Мемлекеттік думада Мұсылман фракциясы атынан жасалатын мəлімдеме мəтінін əзірледі.

М.Шоқай 1917 жылғы Ақпан революциясы нəтижесінде патша үкіметінің құлауын зор қуанышпен қарсы алды. Қалыптасқан саяси ахуал Ресей Империясында ұлттық езгінің тауқыметін тартқан түркі-мұсылман халықтарының бостандыққа жетуіне мүмкіндіктер туғызады деп үміттенді.

Үкімет басына Уақытша үкімет келген соң, оның басшысы А.Ф.Керенский Мұстафаға министрдің портфелін ұсынады. Бірақ Шоқайұлы бұл ұсыныстан бас тартады.

1917 жылы көктемде Мұстафа Түркістан өлкесіне оралады. Жолда майданның қара жұмысына алынған қазақ жастары мен жалпы түркістандық жастардың елге қайтуларына қол ұшын берді.

Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы — Шоқайұлының бүкіл саяси қызметінің мазмұны

Түркістан ұлт-азаттық қозғалысы Мұстафа Шоқайдың бүкіл саяси қызметінің мазмұнын кұрады. Ол, шын мəнісінде, Түркістан Республикасының ұйымдастырушысы болды. Мұның тарихи жағдайы бар еді.

М.Шоқайұлы ұлттық тəуелсіздік идеясына біртіндеп келді. Ол бұл пікірді кездейсоқ қабылдап жар сала бастаған жоқ.

1914 жылы IV Мемлекеттік думадағы Мұсылман фракциясының хатшысы қызметінде жүріп, Ресейдің алдыңғы қатарлы қоғам қайраткерлерімен, Дума депутаттарымен етене араласуы  оның саяси көзқарасының шыңдалуына ықпал етті. Іс жүзінде тұтас Түркістан идеясын қолдауына негіз қаланды. Азаттық алу үшін езілген халықтардың бірігуі қажет екенін М.Шоқай сол кезде анық түсініп, өмірінің соңына дейін бұл саяси бағытынан айныған жоқ.

1917 жылы Ақпан революциясынан кейін «Алаш» партиясына мүше болды. 1917 жылдың маусымында Ташкентте жергілікті қазақ зиялыларының басын қосатын «Бірлік туы»  атты саяси ұйым құрып жəне осы аттас газет шығаруды қолға алды. Осы басылым арқылы елдегі саяси жағдайға өзінше үн қоспақ болды.

Бұл газет Ташкентте тұратын қазақтар құрған «Ықтият одағының» баспасөз органы еді. Аптасы- на бір рет шығып тұрған газеттің баспасөз саясаты — Түркістан халқының ынтымақтастығын қамтамасыз ете отырып, саяси таным-түсінігін толықтыру, осылайша Бүкілресейлік Құрылтай жина- лысына дайындалу еді. Газет осы орайда Бөкейхановтың жетекшілігіндегі «Алашорда» қозғалысының баспасөз органы «Қазақ» газетімен үйлесімді əрекет етті.

Түркістан өлкесі мұсылмандары Ұлттық орталығының баспасөз органы ретінде 1917 жылдың сəуір айынан шыға бастаған «Улуғ Түркістан» газетіне қазан татары Фатих Керими басшылық етті. Шоқай бұл газеттің редакция алқасының құрметті мүшесі болды əрі мақалалары басылып тұрды.

Алты мың таралыммен шығатын «Улуғ Түркістан» сол кездегі əжептəуір ықпалды газет екенін айтуға болады. Газет 1918 жылдың көктемінде кеңес органдары тарапынан жабылды. Шоқай бұл газеттің 1917 жылғы 30 сəуір күнгі санында шыкқан мақаласында Түркістан халқының татар, сарт жəне қазақ болып жіктелмей, түркілік жəне мұсылмандық шаңырағы астында бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып, ынтымақтасу қажеттігін баса көрсетті.

Ақпан революциясы берген басты жетістік — патша үкіметінің құлауы — түркістандықтар үшін бостандыққа жол ашқандай сəуле болды. Соны пайдаланып, жарық күнге жету мақсатында М.Шоқай өз халқына мардымды қызмет жасау жолын іздейді. Елдегі саяси қозғалысқа белсене араласады. Іс жүзінде ұлттық қозғалыстың басты көсемдерінің біріне айналады.

1917 жылы Түркістан мұсылмандары арасында екі топ құрылды: біріншісі консервативті бағыттағы «Улема жəмияты» («Ғұламалар қоғамы»), оны Сералы Лапин басқарады. Екіншісі прогресшіл бағыттағы «Шуро-и-Ислам» («Шурай Исламиа»), оның басында Мұстафа Шоқай тұрады.

«Шуро-и-Ислам» («Мұсылман кеңесі») одағының идеологиясы түркі-мұсылман халықтарының басын біріктіріп, əрбір ұлттың өзін-өзі басқаруына қол жеткізу болатын. Одақ жергілікті халықтың мүддесі үшін белсенді қызмет атқарды. Олардың бастамасымен 16 сəуірде Ташкентте Жалпытүркістандық Құрылтай шақырылды. Оған қазақ, өзбек, түркімен жəне басқа Түркістан халықтарының өкілдерінен барлығы 150 делегат қатысты. Съездің тең төрағасы болып М.Абдрашидханов пен Сералы Лапин, ал хатшылыққа Мұстафа Шоқай сайланды. Съезде қаралған негізгі мəселелер — Уақытша үкіметке көзқарас жəне патша үкіметі құлатылғаннан кейінгі Түркістанды басқару туралы болды. Сондай-ақ съезд Уақытша үкіметті қолдай отырып, Ресейдің федеративтік, демократиялық, парламенттік республика ретінде өзінің президенті мен Құрылтай жиналысы болуы мен облыстарға автономия беру (оның ішінде Түркістанға) идеясын  ұсынды. Жалпы Түркістан ұйымын — Түркістан Мұсылман кеңесін құру жөнінде міндеттер қойылды. 1917 жылы 12 маусымда ондай ұйым құрылып, оның төрағалығына М.Шоқай тағайындалды. Бұл ұйым ұлттық-демократиялық бағыттағы саяси күштермен тығыз одақ жасауға ұмтылды. Оның мүшелері

«Алаш» партиясымен де қарым-қатынастар орнатты. «Шуро-и-Ислам» 1917 жылы 2 қазанда Кеңес үкіметін мойындамау жөнінде шешім қабылдады.

«Шуро-и-Исламның» белсенді саяси қызметінің нəтижесінде 1917 жылдың 26 қарашасында Қоқанда Түркістан мұсылмандарының өлкелік IV Төтенше съезі өтті. Оның жұмысына 300-ден астам делегат қатысты. Съезге қазақ халқының өкілдері ретінде Ə.Бөкейханов, М.Тынышпаев, М.Шоқай сынды т.б. көрнекті қоғам қайраткерлері қатысты. 27 қарашада съезд Түркістан Автономиясын құру туралы қаулыны жариялады. Түркістан Автономиясы Уақытша үкіметінің құрамы 12 адамнан — 8 жергілікті халық өкілінен, 4 басқа ұлт өкілінен жасақталды. Түркістан автономиясының Премьер-министрі жəне Ішкі істер министрі болып М.Тынышпаев, Сыртқы істер министрі болып М.Шоқай сайланды. Кейін М.Шоқай Премьер-министр болды. Сонымен бірге құрамы 54 адамнан тұратын Ұлттық жиналыс құрылып, оның үштен бір бөлігі жергілікті емес ұлт өкілдерінен құралатыны анықталды. 1917 жылы 1 желтоқсанда Түркістан Автономиялық үкіметі өлке халқына Үндеу жариялады. Үндеуде Түркістан Ресей Федеративтік Демократиялық Республикасының автономиялық бөлігі болатынын мəлімдеді. Съездің өткізілген орны жəне автономияның əкімшілік орталығы — Қоқан қаласында орналасқандықтан, оны Қоқан автономиясы деп те атады. Бұл, шын мəнісінде, Түркістан Республикасы еді.

1917 жылы 5–13 желтоқсанда Орынборда II Жалпықазақ съезі болып өтті. Оның жұмысына Қазақ өлкесінің: Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Жетісу, Сырдария облыстарынан жəне Бөкей Ордасынан, Самарқанд облысы мен Алтай губерниясынан делегаттар қатысты. Съезді ұйымдастырушылар Ə.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, Е.Омаров, С.Досжанов, М.Дулатов болды. Съездің төрағасы болып Б.Құлманов сайланды. М.Шоқай осы съезге қатысып, Сырдария облысынан Алашорда үкіметінің мүшелігіне өтті. 1918 жылы 5 қаңтарда Түркістан қаласында ашылған Сырдария облысы қазақ-қырғыздарының съезін ұйымдастырды. Онда автономия, милиция жəне т.б. мəселелер қаралды.

1917 жылдың қазанында Петроградта қарулы көтеріліс арқылы жасалған төңкерістің нəтижесінде Кеңес үкіметінің орнағаны туралы хабар Қазақ өлкесіне де жетті.  Мұндағы большевиктік ұйымдар билікті өз қолдарына ала бастады. Осылайша Қазақ өлкесінде Кеңес үкіметін орнату жұмысы басталды. 1917 жылдың қазаны мен 1918 жылдың наурыз айының аралығында Кеңес үкіметі тек Оралдан басқа жерлерде, Қазақ өлкесінің барлық аумағында орнатылды.  Кеңестерге қарсы күштердің ошақтары Орынбор, Орал жəне Жетісу аудандары болды.

1918 жылғы 18–23 қаңтарда өткен Түркістан Кеңестерінің IV съезі Қоқан автономиясы үкіметін, заңнан тыс деп жариялап, оның басшыларын тұтқындау жəне автономияны тарату жөніңде қаулы қабылдады. Мұның аяғы қанды қырғынға ұласты.

Большевиктер Премьер-министр М.Шоқайға Кеңес үкіметін мойындау, қаруларын тапсыру жəне милиция органдарын тарату туралы ультиматум қойды. Бірақ олардың бұл талаптарын орындаудан Түркістан үкіметі бас тартты. Қоқан автономиясын жою үшін бұл аймаққа 1918 жылы ақпан айының 5-нен 6-на қараған түні 11 эшелон кавалерия, артиллерия жəне жаяу əскер бөлімдері жеткізілді. Ал 6– 7 ақпанда Қоқан автономиясын большевиктер əскери күшпен талқандады. Автономия жетекшілері бас сауғалауға мəжбүр болды, «Шуро-и-Ислам» ұйымы ыдырап кетті. Сөйтіп,  Түркістан автономиясы жойылды.

Қоқандағы большевиктер қуғынынан Мұстафа Шоқай шетелге кетуге мəжбүр болды.

Шоқайұлының шетелдегі саяси іс-əрекеттері

Мұстафа Шоқайдың сан салалы саяси қызметінде оның эмиграциядағы кездері ерекше орын алады. Ол Түркістан халықтары арасында тұңғыш рет Еуропада Түркістандық саяси эмиграциялық қызметтің негізін қалаушы болды.

Ресей Империясының ең таңдаулы оқу орнын бітірген талантты жасты, əрине, тоқсан тарау жолдар күтіп тұрып еді. Өмірдің ығымен жүре берсе, əйтпесе, білімін бұлдап, тілмаштықпен айналысса, тіпті, большевиктердің қанды шеңгелінен құтылып, шет елге табаны тиісімен бəріне қолды бір-ақ сілтеп, қара бастың қамымен кетсе, университет кафедрасынан лекциясын  оқып, əйтпесе көп газеттердің бірінің сұранысына сай мақаласын жазып, тып-тыныш, тоқ тіршілік кешкен болар ма еді. Əйтпесе жаздым-жаңылдым деп большевиктердің алдында басын исе, ондай беделді, білімді азаматқа Кеңес үкіметі кеңселерінің бірінен аумақты үстел бұйырып та қалар ма еді. Бірақ қалай десек те, М.Шоқай басқа жолды — эмиграцияға кетіп, большевиктік Кеңес үкіметіне қарсы күрес жолын таңдады. Ол — Алаш қозғалысының соңғы қайраткері. Өзінің саяси ұстаздары, Алаш қозғалысының құрылтайшы жетекшілері большевиктердің қысымымен түрмелерге қамалып, атылып кеткен жылдары Алаш туын құлатпай, шетелде көтерді.

Шоқайұлы шетелдік эмиграцияның ең бір көрнекті өкілі бола тұрып, өз ұлтының азаттығы үшін күресін қарымды қаламмен толықтырды. Қалам саяси қайраткерге көмектесіп, оның қызметін айрықша ажарландырды, ерекше биікке көтерді. Сөйтіп, қазақ тарихында азаттық үшін күрестің жаңа түрі мен жаңа кезеңі басталды.

Ұлттық мүлде үшін саналы түрде шетелге кеткен ол Маңғыстау арқылы əуелі Түркімен жеріне, содан кейін теңіз арқылы Бакуге барады. Алайда Əзербайжан мемлекетіндегі сол кездегі саяси ахуал тұрақсыз болғандықтан, мұнда көп тұрақтамай, Грузия мемлекетіне өтеді. Бакудегі Грузия Республикасының тұрақты өкілі Н.Карцивадзенің кепілдігімен Тбилисиге келген М.Шоқайды Грузияның саяси басшылары ыстық ілтипатпен қарсы алды. Əсіресе Грузия Ұлттық Үкіметінің басшысы М.Жордания мен Ішкі істер министрі М.Рамишвили оған зор құрмет көрсетті. Ол кезде тəуелсіз Грузия саяси босқындарды құшақ жая қарсы алған болатын.

1919 жылдың сəуір айында Тбилисиге келіп, 1921 жылы ақпан айының ортасына  дейін осы жерде тұрған Шоқай əуелі Солтүстік кавказдықтар шығаратын «Вольные горцы» атты апталық газетте жəне грузиялықтардың «Борьба» газетінде жұмыс істейді. 1919 жылдың 1 қарашасынан бастап Түркістан жəне Украина Ұлттық орталығының көмегімен орыс тілінде «На рубеже» атты тəуелсіз айлық журнал шығара бастайды. Бас редакторы болған бұл журналда М.Жанай жəне Жəлел деген бүркеншек атпен мақалалар жариялады. 1920 жылы Мұстафа Ахмет Салиховпен бірге түркістандықтардың ұлттық мүдделерін қорғайтын «Иені Дүния» атты апталық газет шығара бастады. Мұстафа Шоқай сол жылы алдымен аптасына бір, кейіннен екі рет шығарылған, негізгі идеясы Түрік ұлт-азаттық күресін қолдайтын «»Шафақ» (кейбір деректерде «Шафик») газетін шығарады.

«На рубеже» Грузия үкіметінің материалдық көмегі арқылы шығып тұрды. Түрік тілінде шыққан «Шафик» («Шофақ») Тбилисидегі түрік қоғамының жəрдемімен жарияланды. Шоқайұлы «На рубеже» арқылы Грузия үкіметінің Кеңес билігіне қарсы ұлт-азаттық күресін  қолдаса, «Шафик» газеті арқылы Анатольяда Мұстафа Кемалдың жетекшілігінде одақтас мемлекеттерге қарсы жүргізіліп жатқан ұлт-азаттық күреске қолдау көрсетті.

Ұлттық күресті шетелде жүргізу мақсатымен елінен кеткен мүғажыр Мұстафа Шоқай бірнеше айдан кейін пролетариат диктаторлығынан азат етілген тəуелсіз Түркістанға қайтып ораламын деп ойлайтын. Бірак Серго Орджоникидзе басқарған Қызыл Əскерлер Тбилисиді басып алған 1921 жылдың 25 ақпанында Мұстафа Шоқай Стамбулда болған аз ғана мерзім ішінде большивектердің Тбилисиді басып алуы жəне Тбилисидегі соңғы жағдай туралы «Taims» газетінде бес мақала жариялайды.

Стамбулда жүрген кезінде Еуропадағы саяси эмиграция туралы іздене бастаған Мұстафа Шоқай Парижде А.Ф.Керенский тобының «Rue de La Pompe» газетін шығарып жатқанын біліп, олармен хат алыса бастайды. 1923 жылы демократияның орталығы ретінде эмигранттар топтасқан Парижді өз ісін жалғастыруға қолайлы деп тапқан Мұстафа Шоқай Францияға кетеді.

Шетелдік эмиграция жылдарында көптеген қиыншылықтарды жеңе отырып, М.Шоқай кеңестік езгідегі Түркістан халықтарының өмірін көрсетуге арналған журналдар мен газеттер шығаруды ұйымдастырды. Олардың жұмысына белсене араласты. Ол А.Ф.Керенскийдің «Дни» жəне П.Н.Милюковтың «Последние новости» газеттерінде қызмет етті.

1923 жылы башқұрт халқының ұлы перзенті Заки Уəлиди (Валиди) Тоған Ауғанстан, Үндістан айналып, Еуропаға жетті. Заки өзінің көне досы Мұстафаны оның Париждегі пəтерінде кездестерді. Осы кездесуден соң-ақ олар Түркістан Ұлттық Одағы ұйымының қызметін жандандырып, қоғамдық- саяси басылым шығару ісін қолға алды. Уəлидидің Еуропаға келгеннен жəне Түркістан Ұлттық Одағы ұйымының қайта құрылғаннан кейін бұл қажеттілік айқын сезіле бастады. Одақтың жеке баспасөз органы болуы тиіс еді. Бірақ материалдық мүмкіншіліктердің тапшылығына байланысты Одақ жеке органын ұзақ уақыт шығара алмады.

Ақырында, «Прометей Одағы» құрылғаннан кейін (мүмкін, Польша үкіметінің көмектесу арқасында) бұл қиыншылық жойылды. Түркістан Ұлттық Одағының 1927 жылы ақпан айында қабылдаған шешімі бойынша, Стамбулда «Йени Түркістан» атты журналды Мұстафа З.У.Тоғанмен бірге Түркістан Ұлттық Одағының баспасөз органы ретінде жариялады. Осылайша тысқары жерде Түркістанға арналған тұңғыш журнал жарық көрді. Журналдың басты мақсаты — Түркістан ұлттық тəуелсіздік идеясы мен түркі халықтары арасында ынтымақтастық пікірін тарату еді. Сондай-ақ журнал Түркістан халықтары мен Түркия халқы арасында тіл жəне діл бірлігін нығайтуды мақсат тұтты.

Журнал басшылығы бірнеше рет өзгерді.

Тоғанның 1928 жылы басшылықтан кетуіне байланысты журналдың бүкіл ауыртпалығын Шоқайдың бір өзі көтеруге мəжбүр болды. Бұл журнал 1931 жылы қыркүйек айында Түрік үкіметінің шешімі бойынша жабылды.

1929 жылы «Йени Түркістанмен» қатар Түркістан Ұлттық Одағының баспасөз органы ретінде Берлинде «Яш (Жас) Түркістан» атты екінші бір журналдың шыға бастауы ұйым жұмысына Стамбулдағы баспасөз органының жеткіліксіз болғандығын көрсетті. Журнал шет елдердегі ресейлік түркі халықтары өкілдерінің Екінші Дүниежүзілік соғыстан бұрын ұзақ уақыт шығып тұрған жəне ең ықпалды баспасөз органдарының бірі ретінде тарихта із қалдырды. Бұл жетістікке кездейсоқ қол жеткізілген жоқ. Ол Шоқайдың студенттік жылдарынан бастап баспасөз саласында жинақтаған тəжірибесінің бір жемісі еді.

«Яш Түркістан» сол кездегі Түркістан жөніндегі ең маңызды басылым еді. Онда саяси, экономикалық, мəдени тақырыптардағы мақалалармен қатар əдеби шығармалар да жарияланып тұрды. Журнал материалдары Түркістан халықтарының тұрмыс-тіршілігі туралы ащы шындықты баяндап, отаршылдарға қарсы ұлт-азаттық бағытындағы күресте түркістандықтарға  рух беріп отырды. Түрік бірлігі мұраттарын насихаттады.

Журнал, негізінен, Берлинде шығып тұрды, ал Мұстафа Шоқай бас редактор ретінде Парижден басшылық етті. Қажет кезде ол Берлинге барып-келіп тұрды. Журнал мақалаларының көбін, əсіресе бас мақалаларды Мұстафа Шоқайдың өзі жазды.

Он жыл (1929–1939) ішінде журналдың 117 саны жарық көрді. 1939 жылы 1 қыркүйекте Германияның Польшаны басып алуымен Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына орай журнал шығуын тоқтатты.

Шетелде жүрген Мұстафа баспа беттерінде (əсіресе Түркістан мəселесі тақырыбын терең əрі батыл қамтыған «Яш Түркістан» журналы арқылы) большевиктерге қарсы дамылсыз күрес жүргізді. Ресей бодандығындағы түрік халықтарының ғасырлар бойы ұлт-азаттық қозғалысын жаңа сатыға көтерді. Оның ұйымдық негіздерін қалады; мақсат-міндеттерін, стратегиясы мен тактикасын анықтады. «Көтерілістен — ұйымшылдыққа (Көтерілістен — ұйымға)» атты тамаша еңбегінде: «Ең алдымен барлық күштерді бір мықты саяси ұйымның маңына топтастыру керек. «Түркістан үлттық бірлігінің» бірінші кезектегі міндеті жəне таяу арадағы мақсаты:

1) Түркістанды орыс пролетариаты үстемдігінен   құтқару;

2)   Түркістанда  орыстың  кез  келген   үстемдігінің   орнауына  жол  бермеу;

3) бəрінен бұрын ұлттық, тəуелсіз Түркістан мемлекетін құру болып табылады. Біз, əрине, кайда болсақ та отандастарымыздың большевиктердің зұлымдық езгісі мен қанауына мойынсал болуға шақырып тұрған жоқпыз. Біз тек жекелеген бытыраңқы көтерілістермен атамекенімізді құтқара алмайтынымызды ғана айтып отырмыз. Бұл шындықты біз ең алдымен білуге тиіспіз.

Көтерілістер кезінде орыс большевиктері күштеп, зорлап, алдап-арбап қолына түсіріп алған халық бұқарасын Кеңес үкіметі агенттерінен, сатқын шенеуніктерден айыра білуге де айрықша мəн берген жөн», — деп жазды М.Шоқай.

Мұстафа Шоқай өмірінің соңына дейін тəуелсіз ұлттық мемлекет құру идеясын жақтады. Өзінің алдына қойған мақсатына қол жеткізу жолында абырой-беделіне нұқсан келмейтін кез  келген қолайлы мүмкіндіктерді пайдалануға ұмтылды. Мысалы, 1936 жылы Берлин қаласында Түркістан жастары алдында сөйлеген сөзінде: «…Алыста жүріп ел қайғысын ойлап, алыста жүріп ел қамын ойлап, Еуропаның əр тарапында жүрген, бүгінгі Түркияда тұрған Түркістан жастары, бірлесіңдер! Сендердің бірліктерің, сендердің бір-біріңе күш қосуларың — еліміздің бақытына қызмет етпек. Мұны ұмытпаңдар! Бəріміздің құбыламыз — өзіміздің ата жұртымыз, өлкеміз Түркістан болмақ! Түркістан үшін өлу, Түркістан үшін жан беру — бəрімізге бір мақсат, бір мұхаббат уəзифа болмақ. Мұны ұмытпау керек…!

…Түрік халқы — батыр халық. Түрік халқы — арыстан ер халық. Кімнен таяқ жегендей біздің түріктің баласы, алдырып жүрген дұшманға ауызының аласы. Бұл нақыл сөзді ұмытпауымыз керек. Бəріміз бір болсақ, біздің жеңбейтұғын жауымыз болмайды, мақсатымызға жетеміз! Онсыз біздің күніміз жоқ, құрып кетеміз. Құрымасымыз үшін, боспасымыз үшін — күшімізді біріктіріп, иін тірестіріп, бір-бірімізге жəрдем беріп жүруіміз керек. Онсыз біздің күніміз қараң. Мұны ұмытпау керек! Түрік баласы, ұмытпаңдар, бастарыңдағы бөтен елдің өкіметін шығарып тастауға, аударып тастауға тырысыңдар, — деп жар салды.

М.Шоқай жалғыз түрік халықтарының басын қосуға ғана атсалысқан жоқ. Ол эмиграциядағы бүкіл  Украин,  Кавказ халықтарымен  бірге  Кеңес Одағындағы  тоталитарлық  жүйеге қарсы   жалпы майдан құруды армандады. Осы бағытта «Достық комитеті» құрылып, онда да Мұстафа белсенді қызметімен, көрегенділігімен көзге түседі. Кавказдықтардың бастары  біріккен «Прометей» ұйымымен өнімді қатынас орнатуға күш салады. Сондықтан да ол Кавказ, Украина жəне Түркістан халықтарын ұлттық қорғау органы — «Прометей» (Париж, 1926–1938) журналы редакциялық алқасының мүшесі. 1928 жылы Варшавада Польшаның Бас штабы мен Сыртқы істер министрлігінің Шығыс бөлімі эмигранттардың барлық топтарын біріктіру жəне КСРО-ға қарсы пайдалану туралы Ю.Пильсудскийдің алға қойған міндеттеріне байланысты құрылған «Прометей» (Ресейдің езгісіндегі халықтар лигасы) халықаралық ұйымының мүшесі. Бұл ұйымға Əзербайжан, Дон, Карелия, Грузия, Волга бойы, Қырым, Кубань, Солтүстік Кавказ, Түркістан, Украинаның жəне басқалардың өкілдері кірген.

«Түркістанның болашағы «Тəуелсіз Түркістан» ұраны астында Ресейден бөлініп шығып Түркістан мемлекетін құратын халық бұқарасының қолында, татарлар мен башқұрт бауырларымыз Түркістан Түрік мемлекетімен қойындасып, қолтықтасып кете алса, түрікшілік пен түрік рухы үшін ұлы табыс болар еді. Біз бүгін ұлтты құтқару күресімізде, ұлттық  құрылысымызда түркістандықтарды ру, ұлыстарға бөліп іштен іріткі салатындарды Түркістан ұлтшылдық идеясы мен мұраттарының жаулары деп есептейміз. Қазақ, қырғыз, өзбек, түркімен…— бəрі бір кісідей жұмылып Түркістанның ұлттық ұраны астына топтаспайынша, Түркістанның болашағын қамтамасыз ету мүмкін емес», — деп жазды Мұстафа 1932 жылы («Түркістан түрікшілдігі» деген мақаласында).

Осы жылы Парижде прометейшіл қайраткерлердің алдында сөйлеген сөзінде Шоқай: «Егер біз сол кезде ақылға келгенімізде, егер «орыс демократиясының шындығына сенудің» орнына, біздің санамызда ұлттық аймақтарда революцияны меңгеруге жəне оны іске асыруға батыл ұмтылғанымызда, егер біздер бүгінгі прометейшіл майданның өкілдері сол тарихи кезеңде Украинаның үлгісімен біріккенімізде, біздің халықтарымыз қазіргі кеңестік ұлттық, материалдық жəне ұлттық-мəдени мағынадағы езгіден гөрі тəуір тағдырға ие болар еді» деп көрсетті.

Сонымен, Түркістан халықтарының бірлігі Шоқайұлының шетелдегі шығармашылығындағы басты тақырыптардың бірі болды.

Өзінің саяси күресі үшін тиімді ортаны тек Франциядан таба білген Мұстафа осы елде  20 жылдай өмір сүрді. Мұның 8 жылы (1933–1941) Франция елінің астанасы — Париждің жанындағы Ножан-сюр-Марн қаласында өтті. Осы жерде өзінің публицистикалық еңбектері мен саяси күресі арқылы əлем танып, мойындаған саяси тұлғаға айналды.

Екінші дүниежүзілік соғыс бұрқ еткенде, бүкіл ресейлік эмигранттар бас сауғалап Франциядан қаша бастады. Барлығы нацистер Францияны жаулап алады деп алаңдаған еді. Лек-легімен АҚШ-қа қарай жосылды олар. Солардың ішіндегі жолдастары, Шоқайды да бірге АҚШ-қа ала кетпек болды. Бірақ Шоқай оларға ермеді. «Мен, — деді ол, — Францияны туған отанымдай көремін. Өйткені ол қиын-қыстау күндерімде мені бауырына басты. Сондықтан, мен де Францияны қиын-қыстау күндерінде тастап кете алмаймын. Француз халқы қаңдай қиындық көрсе, мен де соны көруге дайынмын». Сөйтіп, Шоқай Францияда қалды. Өйткені оның жүрегінен Франция ерекше орын алған еді. Франция ол үшін шынында да бостандықтар, теңдіктер жəне бауырластықтар елі еді.

Франция қазіргі Қазақстанның тəуелсіздік тарихына ерекше мəн беріп отырғандығын Ножан- сюр-Марн қалалық мұражайында қазақ халқының əйгілі ұлы Мұстафа Шоқайға арналған ескерткіш- тақта ашу арқылы көрсетті. Осы іс-шараға аталмыш қала жұртшылығы, Франциядағы қазақ диаспорасының өкілдері қатысты.

Бұл ескерткіш-тақтада М.Шоқайдың қысқаша өмірбаяны мен Қазақстанның тарихи жəне географиялық сипаттамасы ұсынылған. Ножан-сюр-Марн қаласы мұражайының басшылық өкілдерінің пікірі бойынша, осы ескерткіш-тақта мұражайдың ең басты жəдігері болып табылады жəне қазақ пен француз халықтарының ықпалдасуына өз үлесін қосады.

Алаш Ордасы

1905 жылғы революциядан кейін қазақ зиялыларының белсенді қайраткерлері қазақ халқының саяси санасын қалыптастыру жөнінде жүргізген жұмысы ұлт-азаттық қозғалысын ұйымдық жағынан рәсімдеу идеясына әкелді, деп newsroom тілшісі жазады shetbib.wixsite.com дереккөздеріне сүйене отырып.

Алашорда кездейсоқ, әлдекімдерге еліктеуден емес, заңды түрде пайда болған. Алашорданың ұйымдық жағынан ресімделуі алдында газеттер, журналдар, кітаптар арқылы интенсивті түрде, жемісті идеологиялық жұмыс, ауызша үгіт жұмысы жүргізілді. Болашақ Алашорданың қайраткерлері идеялық жұмысты Ресейдегі жалпы азаттық қозғалысынан оқшау жүргізген жоқ. Қазақ азаттық қозғалысының қайраткерлері негізгі саяси партиялардың бағдарламаларын жақсы білетін және ұлттық езгіден азаттық алуға бағытталған идеяларының ұнағандарынан бағдар алды. Кейін бұл Алашорданың бағдарламасынан көрініс тапты. Алашорда идеологиясында әуел бастан-ақ сепаратистік сарын болған жоқ, қайта ол басқа халықтармен бірге біртұтас Ресей мемлекеті шеңберінде саяси, экономикалық басқаруға бағытталды. Бұл идея Алашорда бағдарламасында баянды етіліп кана қойған жок, Алаш партиясы мен Алашорда үкіметінің қызметінде ұйымдык жағынан жүзеге асырылды.

Алашорда қайраткерлері сепаратистер болған жоқ. Олар реалистік тұрғыдан ойлайтын, сол бір жағдайдағы Ресейдің қазақ халқы үшін рөлі мен маңызын түсінетін адамдар еді. Ресеймен бірлік бағытын Алашорда қайраткерлері берік те дәйекті жүргізді. Бұл жөнінен 1919 жылдың ақпанында Омбыда өткізілген қазақ халқын ведомствоаралық жайғастыру жөніндегі кеңесте Ә. Бөкейхановтың айтқан пікірі мейлінше есте қаларлық. «После указа 22/4 октября 1918 г. мы сидели без дела, не зная, что будет дальше. Теперь вы призвали нас, и мы пришли сюда, как братья. Киргизский народ не питает сепаратистских замыслов, он не желает отделения от России. Мы — западники. В своем стремлении приобщить народ к культуре мы не смотрим на восток, в Монголию, мы знаем, что там культуры нет. Наши взоры устремлены на запад. Получить культуру мы можем оттуда, через Россию, при посредстве русских. Мы пришли сюда с единственным желанием устроить порядок, необходимый для того, чтобы страна могла дойти до учредительного или национального собрания».

Алашорда большевиктік идеологияға негізделген жоқ, оның алғашқы кезде Кеңес өкіметіне қарсы шыққаны табиғи нәрсе болатын. Егер Алашорда қайраткерлері Кеңес өкіметіне қарсы шыкса, бұл ешбір жағдайда да олар революцияның жаулары болды деген сөз емес.

Бұл олардың өз партиясының, өз пікірі бойынша, өз халқының игілігіне бағытталған бағдарламасына адал берілгендігін білдіреді. Партия мен әлеуметтік топтарға бөлмей, өз халқының мүдделерін қорғады. Сондықтан олар өз халқына жау бола алмайтын еді, ал оларды большевиктер солай етіп көрсетуге тырысты. Мұның өзі кейіннен Кеңес өкіметінің бұрынғы Алашорда қайраткерлерін жазалауының басты себептерінің бірі болды.

Енді бүкілқазақ съезін дайындауды дәлелдейтін алғашқы құжаттарға кайтып орала отырып, патша әкімшілігінің оны өткізуге әдейі жол бермегенін атап өткен жөн. Съезде бейбіт мәселелер: жер туралы, халык соты туралы, Мемлекеттік Думадағы өкілдік туралы мәселелер қаралатын болып белгіленген тәрізді еді. Бірақ патша үкіметі үшін бұл мәселелердің ерекше зор, тіпті тағдырлы маңызы болды. Патша үкіметі қазақ халқынын жерін тартып алу жөнінде белсенді жұмыс жүргізіп жоспарлы негізге қойылды. Онымен Қоныстандыру басқармасы айналысты. Крепостниктік тәртіпті жою Ресейдің орталығындағы аграрлық мәселені шешпеді. Патшалық режим оны шаруаларды Ресейден шығыстағы шет аймақтарға, негізінен Қазақстанға коныстандыру жолымен шешуге тырысты. Патша үкіметі қазақ халқы алып отырған жер көлемін анықтау мақсатымен, 1886 жылы Дала өлкесіне (Ақмола және Семей облыстарына) Ф. Щербинаның басшылығымен экспедиция ұйымдастырды. Ф. Щербинаның экспедициясы аныктаған қазақ шаруаларының жер пайдалану нормалары үлкен болды және мал шаруашылығын сақтау қажеттігін негізге алды. Ф. Щербина малшы қазақ малсыз қалса, қайыршылыққа түседі деп жазды. Сондықтан оның патша үкіметі қазақтар шаруашылығынын ерекшеліктерін және табиғи-тарихи жағдайларды ескере отырып, соларды жайғастырумен айналысуға тиіс деп ойлауы аңғалдық болатын(65). Алайда патша үкіметі қазақ даласын отарлауды күшейтуге мүмкіндік берген материалдар алды. Мұндай саясатты орыс зиялыларының алдыңғы қатарлы өкілдері әшкереледі. Л. К. Чермак «Қырғыздарға төрешілдік жаңа тәжірибе» деген мақаласында патша өкіметінің жер саясаты саласындағы шын мақсатын көрсетті. Л. К. Чермак қоныстандыру басқармасы қазақтарға арналған жер нормасын қысқартып, жаксы жерлерді және көп мөлшерде қоныстанушыларға беретін болады деп жазды. «Это понятно и вполне последовательно, — деп жазды К. Л. Чермак. — В настояшую минуту переселение одно из самых крупных козырей в руках правительства при разыгрывании аграрного вопроса, и ему нужно во что бы то ни стало увеличить значение этого козыря, а потому, господа чиновники поменьше церемоний, теоретических соображений и т.п.»(66). Л. К. Чермак былай деп жазды: «значит сознательно разрушить хозяйство киргиз, значит обречь их на голодное прозябание, либо на отказ от привычного занятия»(67).

Демек, патшалық отаршылдық саясатты қазақтың қоғамдык қайраткерлері ғана емес, орыстың алдыңғы қатарлы адамдары да көріп-біліп, әшкерелеген. Жер мәселесі қойылған бүкілқазақ съезін шакыру туралы мәселе көтерілген кезде патша өкіметі отарлау практикасын барынша өрістетті, ең құнарлы жерлерді таңдап алып, оларға қоныстанушьшарды жайғастырды. Сондықтан патша әкімшілігінін мұндай жалпыұлттык шараны өткізуге жол бере алмағаны табиғи нәрсе болатын.

Мемлекеттік Думаға келетін болсақ, ол, әрине, бет перде ғана болатын және онда езілген халықтардың өкілдеріне, оның үстіне алдыңғы катарлы өкілдеріне орын жоқ еді. Патша самодержавиесі Ресейде революциялық козғалыстың ерлеуіне байланысты Мемлекеттік Думаға езілген халықтардың өкілдерін жіберуге мәжбүр болды. I және II Мемлекеттік Думаларда қазақ халқының көрнекті қайраткерлері болып, олар қазақ халқының проблемаларын өткір койып отырды. Алайда мұндай «демократия ойыны» патша өкіметінің өзінің тіршілік етуі үшін қауіпті бола бастады. Сондыктан 1907 жылғы 3 маусымда демократия «жеңістерін» шын мәнінде жоққа шығарған заң қабылданды. Бұл занның әлеуметтік мәні туралы М. Дулатов «Үшінші июнь законы һәм қазақ» деген мақаласында тамаша жазған(68). Біздің тақырыбымызға тікелей қатынасы болғандықтан, оның негізгі идеяларын қарастырып өтейік. Оның пікірінше, 3 маусымдағы зан қазақтарды саяси даму мүмкіндіктерінен айырды. Мемлекеттік Думада қазақ халқына қатысты проблемаларды көтеретін адамдар болмағандықтан, қазақ халқы одан әрі қапаста қалуда. Қазақтар Мемлекеттік Дума дегенді ұмыта бастады, өйткені бастапқыда берілген бостандықты пайдаланып та үлгірмеді. Басқа халықтардың азын-аулақ болса да өз өкілдері бар, олардың өзі де Думаның пайдасыздығына көз жеткізгенімен, оның мінберін: мындаған дәлелдерді пайдаланып, өз халықтарының тілегін үкіметке және үкімет шараларын адамдарға жеткізуге тырысты. Түрік партиясынан сайланған депутаттар 1914 жылғы 2 акпанда Мемлекеттік Думаға маусым заңын өзгерту және Мемлекеттік Думаға Түркістан мен қазақ облыстарынан сайланатын депутаттарды жіберу туралы жоба енгізді. «Өкімет орындары қазақтарды сауатсыз деп санағанымен, — деп жазады М. Дулатов, — осының алдындағы екі Думадағы қазақ өкілдері қазақтар өмірін жақсы білетін білімді, шешен адамдар болды». Енді Мемлекеттік Думада жер, дін, земство, өкімет, білім беру мәселелері мен басқа да күрделі проблемалар қаралуға тиіс. Егер қазақ депутаттары болмаса, қазақтарды жеп көретін пуришкевичтер не айтпақ. М. Дулатов сан миллион қазақ халқының үнін өкімет орындары естиді деген үміт білдірді, өйткені Думадағы көпшілік түбегейлі өзгерістер жасалуын каламайды. «Үшінші маусым заңының күшін жою, — деп жазды М. Дулатов, — өз пұрсаттылыктарын жоюға әкеп соғады. Сондықтан Мемлекеттік Думаға қазақ халқының өкілдерін жіберу туралы жоғарыда аталған жоба талқыланған кезде бұл тілек құр үміт болып қалуы мүмкін». М. Дулатов 3 маусым заңы қазақтарды ғана емес, қазақ облыстарында тұратын баска ұлыстарды да саяси құқықтарынан айырғанын арнайы атап өтеді. Біз бұл жағдайға ерекше назар аударамыз, өйткені ол Алаш қайраткерлерінің барлык уақытта тек қазақ халқы туралы ғана емес, сонымен қатар Қазақстанды мекендейтін баска да ұлт адамдары жайында ойланғанын дәлелдейді. М. Дулатовтың айтқаны дұрыс болып шықты. Патша өкіметі Ж. Ақбаев сияқты жоғары білімді, бірақ өте кауіпті адамдарды Мемлекеттік Думаға жіберуден қорықты.

Ж. Ақбаевты сайлаушылар II Мемлекеттік Думаның депутаттығына кандидат етіп ұсынды. Алайда Сенат оның кандидатурасын қабылдамай тастады. Бас тартудың (ресми) дәлелін ерсі деудің өзі де аз. Мұны біз Ә. Бөкейхановтың «Қазақ» газетіндегі хабарынан біле аламыз(69). II Мемлекеттік Думаға Семей облысынан Кәкітай Ыскаков (Абайдың немере інісі) сайламшы болды. Ә. Бекейханов бес кандидат: Шәкерімді, Кәкітайды, Темірғалиды, Хасенді, Омарбекті ұсынған. Алайда Сенат Омарбекті «далада мал шаруашылығымен айналысатындарды ғана ұсыну керек» деген сылтаумен кабылдамай тастады. «Жақып та (Ақбаев) Дума сайлауына осы жолы әлгі ретпен кіре алмай қалды. Жакып университет бітірген, қазақ емес екен. 1908-ші жылы Жақыпты қазақ қылып жер аударды». «Закон түйе, бұйдалап жетелеймін» деген осы болар. Ж. Акбаевты Сенат оның «қазақ болмағандығынан» емес, университет бітіргендігі себепті қолдаған жоқ. Ал 1908 жылы оны әкімшілік жолымен жер аударған кезде, ол нақ қазақ қайраткері болғандығынан жер аударылған еді. Әлбетте, Ж. Ақбаев сияқты қайраткерлердің Мемлекеттік Думада болуы патша өкіметін қанағаттандырмады. Егер бүкілқазақ съезі өтсе, Мемлекеттік Думаға Ж. Ақбаев сияқты адамдар ұсынылар еді. Отаршылдық әкімшілік мұны мүлде қаламады.

1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Қазақ даласында съезд шақыру туралы мәселе қайтадан көтеріледі. Әуелі облыстық съездер (Торғай, Орал), сонан соң 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда Бүкілқазақтық съезд өтеді Бұл съезде он беске жуық ұйымдық мәселе каралды.

Ресей құрылтай жиналысына әр облыстан сайланатын депутаттар мен оларға кандидаттарды съезд белгіледі. Семей облысынан ұсынылғандар арасында Григорий Николаевич Потанин, Әлихан Бөкейханов, Жақып Ақбаев және баскалар болды. Бұл тізімде көзге түсетін біріншісі — орыстың аса көрнекті зерттеушісі, демократ, қазақ халқының досы Г. Н. Потаниннің есімі. Біз-Ж. Акбаевтың өзін орыстарға карсы насихат жүргізіп, әрекет жасады деген айыптауды теріске шығарған сөздерін бұдан бұрын келтіргенбіз. Қарастырылып отырған кезендегі қазақтың алдынғы қатарлы қайраткерлері интернационалистер болған еді, олар орыстарға қарсы шықпағаны былай тұрсын, қайта, керісінше, олармен мейлінше тығыз қатынас жасады. Ал ең бастысы — Қазақстан Ресей демократиялық мемлекетінің құрамдас бөлігі болады деп санады. Алаш қозғалысының барлық бағдарламалық құжаттарында әуел бастан-ақ орыстарға қандай да бір тиісу болған жоқ. Оларда патша самодержавиесі шараларының сынға алынуы — басқа мәселе. Құжаттарда патша өкіметі, патша әкімшілігі мен шенеуніктері қатардағы орыстармен бірдей қарастырылған емес.

Бұл съезге әр облыстан лайықтанған кандидаттар тізімі «Қазақ» газетінде жарияланды. Олар мыналар:

Ақмола облысынан:

1) Айдархан Тұрлыбаев; 2) Асылбек Сейітов; 3) Ережеп Айтбаев; 4) Сейілбек Жанайдаров; 5) Жұмағали Тілеулин; 6) Рақымжан Дүйсенбаев; 7) Мағжан Жұмабаев; 8) Сұлтан-Махмұд Абылаев; 9) Садық Мешелбаев; 10) Салмақбай Күсемісов; 11) Хайыралдин Болғанбаев; 12) Сәдуакас Сейфуллин.

Семей облысынан:

1) Григорий Николаевич Потанин; 2) Әлихан Бөкейханов; 3) Әлімхан Ермеков; 4) Халел Ғаббасов; 5) Мұкыш Поштаев; 6) Якүб Акбаев; 7) Биахмет Сәрсенов; 8) Ахметжан Козыбағаров.

Торғай облысынан:

1) Ахмет Байтұрсынов; 2) Міржақып Дулатов; 3) Ахмет Бірімжанов; 4) Есенғали Тұрмағамбетов; 5) Әлжан Оразов; 6) Тел Жаманмұрынов; 7) Сейітәзім Кәдірбаев.

Орал облысынан:

1) Халел Досмұхамедов; 2) Жаһанша Досмұхамедов; 3) Нұрғали Бимағамбетов; 4) Сәлімгерей Қаратілеуов; 5) Ғабдолла Әлімбеков; 6) Ғабидолла Бердібаев; 7) Ғүмар Есенғүлов.

Жетісу облысынан:

1) Мұхамеджан Тынышбаев; 2) Ибраһим Жайнақов; 3) Ғабулкәрім Сыдыков; 4) Отыншы Әлжанов; 5) Базарбай Мәметов; 6) Мырзахан Төлебаев; 7) Түбек Есенғұлов; 8) Садык Аманжолов; 9) Дүр Сауранбаев; 10) Сатарқұл Жанқорашев; 11) Сүлеймен Келгенбаев.

Сырдария облысынан:

1) Мұстафа Шоқаев; 2) Санжар Аспандияров; 3) Әзімхан Кенесарин; 4) Садық Өтегенов; 5) Әлмұхамет Көтібаров; 6) Хұсаин Ибраһимов; 7) Дуалқарнин; 8) Сейдалин; 9) Ибраһим Қасымов; 10) Башабек Болатмұқанов; 11) Сегізбай Айзанов; 12) Аямберген Табынбаев; 13) Сұлтанбек Қожанов; 14) Ғабдолла Қожаев; 15) Ғұмар Жанғалинов.

Фергана облысынан:

1) Қыңыркожа Хашеков; 2) Ғабдулрахман Оразаев; 3) Жәмшид Кәрібеков; 4) Ерғұлай Ағабаев; 5) Серікбай Акаев; 6) Вадим Шабкин; 7) Ташболатбек Нарботабеков; 8) Әлімхан Төре; 9) Нәзір Төреқұлов; 10) Шәймерден Қапсаламов; Ц) Заһиралдин Мырзакасымов; 12) Шөкір Дибаев; 13) Оразбай Кішкембаев; 14) Құлнәзір Қалыбаев; 15) Жәнібек Сағымбаев.

Самарқанд облысынан:

1) Алдабек Мангилдин.

Амудария бөлімінен:

1) Мұстафа Шоқаев; 2) Ғабдуләсім Мәмбиев; 3) Ғайсы Қашқымбаев.

Бөкейліктен:

1) Бақыткерей Құлманов; 2) Уәлидхан Танашев; 3) Батырқайыр Ниязов».(70).

Съезде мемлекеттік басқару нысаны (дұрысырақ айтқанда, басқару нысаны) туралы мәселе бірінші етіп койылды. Съезд Ресейде демократиялық федерациялық парламентті республика болуға тиіс деп тапты. Кейіннен, кеңес кезінде Алашорда қайраткерлері 1917 жылғы Ақпан революциясын қазақ халқының асқан зор қуанышпен және үмітпен қарсы алғанын атап көрсетті. Бұл тарихи шындық болатын. Ол А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Ж. Ақбаев және басқалар сиякты қайраткерлер батыл да ашык сынап, сол үшін үнемі қудалауына ұшыраған жиіркенішті патшалық режимді құлатты. Ал олардың идеялары, көзқарастары жекелеген облыстарда шақырылған съездердің құжаттарынан көрініс тапты. Мәселен, Орал облыстық қазақтар съезі (1917 жылғы 19 сәуір) мынадай қарар қабылдады: «Не вдаваясь в подробности уже достаточно освещенных всей демократией недопустимых, а подчас и преступных сторон старого монархического строя с его безответственным правительством, съезд находит, что монархизм — этот символ рабства демократаи, источник натравливания одних народностей на других, — должен исчезнуть навсегда; киргизский народ приветствует идею демократической республики, оставляя пока открытым вопрос о национально –территориальной федерации, об особой федеративно демократической республики с учредительным собранием»(71).

Бір топ қазақ қайраткерлері Акпан революциясынан көп бұрынак насихаттаған автономия туралы саяси-құқылық идея халыкты баурап ала бастады. Ол 1917 жылдың шілдесіндегі Бүкілқазақ съезінің өзінде-ақ неғұрлым айқын ресімделді. Онын қаулысында былай делінген: «2. Об автономии Киробластей: Киргизские области должны получить областную автономию по национальным различиям и бытовым условиям»(72).

Съезде талқыланған екінші бір маңызды мәселе жер мәселесі болды. Біз өз тақырыбымызға қатынасы бар жайларды ғана атап етпекшіміз. Съезд қазақ халқының еркін білдіре отырып, орыстарды олар алып қойған қазақ жерлерінен көшіруге шақырған жоқ, кейін кеңес кезінде алашордашыл қайраткерлерді солай істеді деп айыптауға әрекет жасалды. Мұны жер мәселесі туралы қаулынын мына қағидасы дәлелдейді: «1. До полного переселения киргиз в своих участках, киргизские участки не должны быть населены никем. 2. В виду отсутствия в киргизских степях годных земель, все следующие участки, отобранные у киргиз, должны быть немедленно возвращены последним: участки дворянские, скотоводческие, торгово-промышленные, курортные, монастырские. от пересельчан, отрубы, оброчные статьи, участки, выданные частным лицам, показательные поля, но в действительности отданные гарнизонам и другим, и в настоящее время, в виду ухода или же малочисленности, свободных от их населения. 3. Прекратить запись в свободные участки. 4. Те участки, где есть переселенцы, но свободны от их пользования, должны быть немедленно возвращены киргизам. 5. Зимовки киргиз, если владелец не ушел, то должны быть возвращены, а переселенцам крестьянам дать землю из других участков»(72).

Біз Алашорда қайраткерлерінің Қазан революциясына дейін-ақ әзірлеген жоғарыдағы қағидаларын олардың қазақ халқының еркі мен тілегін білдіргендігін, тарихи әділеттілікті қалпына келтіруге бағытталғандығын, саяси жағынан ұстамды, орыс халқымен тату көршілік қатынастар орнатуға бағытталғандығын көрсету үшін келтіріп отырмыз. Олардың прогресшілдігін Кеңес мемлекеті органдарының жер мәселесі бойынша қабылдаған алғашқы құқылык құжаттар дәлелдейді. Мәселен, Қазақстан Кеңестері Құрылтай съезінің 1920 жылғы 10 қазандағы қарарында былай деп жазылған: «… 2. Патша үкіметінің отаршылдық саясатының барлық қалдықтарының түбіріне балта шабу және ол туғызған әділетсіздіктердің бәрін жою, бұрын еңбекші қырғыз халқының пайдалануында болып келіп, иеліктен айырылған жерлерді қайтару және халықтың еңбек негізінде дұрыс жағдайда жүргізу мүмкіндігін жеңілдету үшін бүкіл егінші және малшы халықтың бәрін жерге орналастыру және барлық еңбекші шаруалардың мүдделерін сақтай отырып, қазақ және отырықшы қазақ халқын қайта жайғастыру дереу қолға алынсын.”(73).

Аталған тұрғыдан алғанда Жетісу облыстық ревкомының Түркістан Орталық Атқару Комитетінің Төралқасы бекіткен Жер-су реформасын жүргізу туралы 1921 жылғы 4 ақпандағы бұйрығы өте қызықты. Бұл бұйрыктың тарихи маңызы зор. Онда былай деп жазылған: «Түркістан Республикасының Кеңестері IX съезінін қаулысын және қырғыз кедейлерінің өлкелік 1-съезінде айқын көрінген қырғыз кедейлерінін еркін негізге ала отырып, облыстық революциялық комитет байырғы жергілікті халықтың кіріптарлық тәуелділігін жою, осы кезге дейін артықшылық беріліп келген орыс халқымен оның жер мен суға құкықтарын тенестіру мақсатында, сондай-ақ жергілікті шаруашылықты нығайту үшін бұйрық етеді: 1. 1916-1921 жылдар кезеңінде өз бетінше де, сол кезде болған үкімет органдарының мандаттары мен бөліп беруі бойынша да еңбекші қырғыз, дүнген, тараншы халқынан тартып алынған және иеліктен айырылған жердің бәрі қайтарылып берілсін. 2. Басып алушылардың бәрі жөнінде оларды өздерінің бастапқы жерлеріне қайтарып қоныстандыруға немесе 1916 жылға дейін құрылған көптен бері тұратын, қазақ және қоныстандырушылық поселкелеріне орналастыруға шаралар колданылсын»(74).

Келтірілген бұйрық жер мәселесін 1917 жылдын шілдесіндегі Бүкілқазақ съезінің шешімдері рухында шешті. Бұл бұйрықтың қазіргі кезеңде де әлеуметтік-саяси маңыздылығы айқын. Қайта жаңғыртылып жаткан Жетісу (және Жетісудың ғана емес) қазақтарының жерге дәмеленуі тарихи жағынан әділетсіз және заңсыз болып табылады. Бұл құкылык құжаттың тағы бір зор мәні мынада: қазақ халқы, оның А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов, Ж. Ақбаев сиякты қайраткерлері патша өкіметі, уақытша үкімет тұсында да, кеңестік режим тұсында да демократияшыл, әділетті,адамгершіл болды және олар орыс халқының құқықтарына көз алартпай, ұлтаралық қатынастарды шиеленістіруден барынша аулақ болуға тырыса отырып, өздерінің аяққа басылған құқықтарын қалпына келтіргісі келді. Қазақстанда патша өкіметі тұсында болған тәртіптерді қалпына келтіруді және ұлтаралық қатынастарды шиеленістіруді қалайтын қазіргі қазақтардың өкілдерінен олар осы өркениетті сипаттарымен ерекшеленеді. Қауіпті де келешегі жок күшеншектік, тарихты кері бұруға әрекет жасау жақсылыққа жеткізбейтінді.

Алашорданың құкылық идеяларының прогресшіл болғаны соншалык, олар кеңес өкіметінің зандарында іске асырылып қана қойған жок, олар қазіргі уақытта да маңызды болып отыр.

Қазақ АКСР Кеңестерінің Құрылтай съезі 1920 жылғы 10 қазанда неке және отбасы құқығы саласында мынадай шараларды дереу жүзеге асыруға кірісу қажет деп тапты: 1) қазақ әйелдерін күңдіктен босату және көп әйел алушылыққа қарсы күресу мақсатында некеге тұру кезінде оларға толык еркіндік берілсін, некеге тұру некеге тұрушылардың ешкім қысым жасамай өз еркін білдіруіне, олардың ерікті, екі жақты келісіміне негізделуге тиіс. Неке бөгде адамдардың кандай да болсын қысым жасауынан немесе зорлығынан корғалып, олардың туыстары тарапынан жасалатын материалдық сипаттағы пікірлерден немесе мүдделерденеркін болуға тиіс. 2) Некеге тұру үшін: еркектерге — 18 жасқа, әйелдерге 16 жаска толу қажет… 3) Ерлі-зайыптылардың тірі кезінде неке ерлі-зайыптылардың екі жағының келісімі бойынша да, олардың біреуінің ажырасуға тілек білдіруі бойынша да кез келген уақытта ажырасу аркылы тоқтатылуы мүмкін. 4) Өзінін түрткі болатын мақсаты жөнінен айыптауға тұратын және қалындық ата-анасының баюына әкеп соғатын нәрсе ретінде, көп әйел алушылык факторларының бірі ретінде «қалыңмал» телеу (қалыңдықты сатып алу) сот арқылы қорғау құқығынан айырылады(75). Осы шешім негізінде Қазақ АКСР Халық Комиссарлары Кеңесі 1921 жылғы 17 қаңтарда қазақтардың неке құқығы туралы декрет қабылдады. Декретте көп әйел алушылыққа тыйым салынды. Діни жорамен, бірақ алдын ала ЗАГС-те тіркеліп некеге тұруға рұқсат етілді. Қалындық үшін некеге тұру жасы 16 жас болып белгіленді. Декретте тура байланысы — дәрежесі шектелмей жоғарғы және төменгі бағыты бойынша, ал көлденең бағыты бойынша — еркек және әйел жағын айырмай, төрт ұрпақты коса туыс болып табылатын адамдардың некеге тұруына тыйым салынды. «Жесір» өзі жөнінде өз калауы бойынша билік етуге құқылы. Ол жаңа күйеуі кайтыс болған күйеуінің руынан болмаса да, екінші рет күйеуге тие алады (76).

Осы кезге дейін қазақстандык заң ғылымында Алашорда мен Кеңес өкіметінің құқылық құжаттарын салыстыра зерттеуге назар аударылған емес. Жоғарыда келтірілген материалдар Алашорда көтерген экономикалық, әлеуметтік, құқылық проблемалардың қазақ қоғамы үшін көкейкесті болғаны соншалық, олардың Кеңес өкіметінің алғашқы жылдары қайтадан алға тартылып, нақ халыктын тілеген күйінде дерлік шешілгенін еш шүбәсіз дәлелдейді. Ол былай тұрсын, кұжаттардың тексінен көрініп отырғанындай, шілде айында өткен Бүкілқазақ съезінің кұжаттары мен Кеңес өкіметінің құқылық кұжаттары тұжырымдалуынан өзі де көп жағынан дәлме-дәл сәйкес келеді. Осының бәрі Кеңес өкіметі қоғамдық қатынастарының аса маңызды салаларындағы шаралары Алашорда қайраткерлерінің революцияға дейінгі кезеңде аса қатаң, заңсыз қудалау жағдайында әзірлеген саяси-құқылық идеялар негізінде жүзеге асырылды деген тұжырым жасауға негіз береді. Алашорда қозғалысының езі кеңестік режимнен жеңіліс тапқанына қарамастан, олардың жанқиярлық еңбегі тамаша еркен жайды. Кеңес өкіметі кешірім жасап, жаңа режимге қызмет еткен аса көрнекті Алашорда қайраткерлерінің жан дүниесін белгілі бір дәрежеде міне осы жағдай анықтап бере алады. Ал кеңестік режимнің Алашорда қайраткерлеріне кешірім жасап, көп кешікпей өзінің заңда баянды етілген уәдесін опасыздыкпен бұзғаны, сайып келгенде олардың бәрін жазалағаны неліктен? Біздің пікірімізше, бұл сұракка жауапты Алашорда мен большевизм идеологияларының айырмашылыктарынан іздестірген жөн. Алашорданың идеологиясы жалпы демократиялық, ізгілікті, либералдық қағидаларға негізделді. Алашорда жалпы қазақ халқын кұлдықтан құтқару үшін, отаршылдық езгіні және оның қатерлі зардаптарын жою үшін, таптарға, әлеуметтік топтарға бөлмей бүкіл халыктың көзін ашу үшін күресті. Тарихтың көрсетіп отырғанындай, Алашорда идеологиясы қазақ қоғамының қоғамдық-тарихи дамуы қағидаларына негізделіп, халыктың бір тобын екіншісіне қарама-қарсы қоюды, тап күресін, бір таптың диктатурасын, тоталитарлық тәртіп орнатуды теріске шығарды. Большевиктік идеология канаушылар мен қаналушылар таптарын тануға, оларды қарама-қарсы қоюға, олардың арасындағы диктатура орнату жолымен басқа тапты жоюға дейін баратын күреске негізделеді. Әрине, мұндай идеология жауыққан идеология болды және демократиялық, либералдық идеология ғана емес, оны таратушылар мен уағыздаушыларға да төзбеді.

Кеңестік режимнін мемлекеттік-құқылық акцияларының бәрі таптық идеологияға негізделді. Сол себепті, тіпті Алашорданың саяси-құқылық қағидаларын, идеяларын дәлме-дәл қабылдай отырып, Кеңес өкіметі оларды пролетарлык тұрғылардан түсіндірді, мұның өзі, сөз жоқ, әлеуметтік-экономикалық және саяси үрдістердің өзін айналдырды. Мысалы, патшалық отаршылдық саясаттан бүкіл қазақ халқы азап шекті. Алайда Кеңес өкіметі мұндай саясаттан тек «еңбекші халық» қана азап көрді деп санады. Қазақ АКСР Кеңестері Құрылтай съезінің жер мәселесі жөніндегі қарарының мына жолдарын окып көрейік: «Патша үкіметінің отаршылдық саясатының барлық қалдыктарын түп-тамырымен құрту және ол туғызған барлық әділетсіздіктерді жою, бұрын кырғыз енбекші халқының пайдалануында болып келіп, иеліктен айырылған жерлерді қайтару үшін… бүкіл егінші және малшы халықты дереу жерге орналастыру қолға алынсын».

Қоғамдық құбылыстардың бәріне таптық сипат беруге тырысып, тұтастай халык тағдырын «шешкен» большевиктер, біріншіден, тарихты бұрмалаған, екіншіден, қазақ халқының бір бөлігіне канаушылар деген айдар тағып, оны көңіл бөлу мен қамкорлык жасау аясынан шығарып тастаған. «Қазақтың еңбекші халқы» және «қазақтың еңбек етпейтін халқы» деген жоқ және болған да емес. Сол себепті революцияға дейін «қазақ еңбекші халқының» жеке жері, аумағы болған жоқ. Мұны беліп көрсетіп, Коммунистік партия, Кеңес мемлекеті «канаушылар» мен «қаналушылар» арасында араздық отын тұтатты, ол бүкіл қазақ халқы үшін аскан зор қасірет болып тынды.

Шілде айындағы Бүкілқазақ съезінің шешімінде барша жұртты жалпыға бірдеу міндетті түрде сауаттандыру қажет екені айтылған. Қазақ АКСР еңбекшілері құқықтарының декларациясында былай деп жарияланды: «еңбекшілердің шын мәнінде білім алуына жол ашуды камтамасыз ету максатында жұмысшыларға, ең кедей шаруаларға және еңбекші кырғыз халқының бүкіл бұқарасына толық, жан-жақты және тегін білім алу мүмкіндігін беру міндет етіп қойылсын» .

Қазақ автономиясы идеясын да большевиктер ойлап тапқан жок. Біздің бұрын да атап өткеніміздей, ол Қазан революциясынан көп бұрын туған. Бұл проблема салыстыру тұрғысында қаралмағандықтан, оған толық тоқталып етейік. Егер қазақ автономиясы идеясы шілдедегі съезде жалпылама сипатта ұсынылған болса, мұның негізі бар еді. Қазақ халқының автономиясын құру идеясы 1905-1907 жылдардағы революциядан кейін пайда болып, оны Ж. Ақбаев пен оның серіктері насихаттап келгенімен, ол жан-жақты негізделмеген еді. Патша самодержавиесі отарлық шет аймақтар халықтарын автономияландыру жөніндегі болмашы әрекеттердің өзін тұншыктырып, қабылдамай келді.

Патша өкіметі құлатылғаннан кейін ғана 1917 жылдың маусымында Ресей Кеңестерінің 1-ші съезі Ресей халыктарының өзін-өзі еркін билеу қүқығын жариялады. Бұл орайда Кеңестер съезі әрбір халықты екі бөлікке: езілгендер және езілмегендер деп бөлді. Ол Ресейдің әрбір халқының өзін-өзі билеуге құқығы барын айтты. Бұл съездің шілде айындағы Бүкілқазақ съезіне ықпал еткені күмәнсіз. Автономия туралы мәселеге Алаш партиясы баса назар аударып отырды, мұны 1917 жылғы 5-13 желтоқсандағы жалпықазақ съезінің материалдары дәлелдейді. Бұл съезде автономия туралы мәселе ете мұқият және кызу талқыланды.

Қазақ халқы автономиясы проблемасының өте кызу талқыланып, съезд делегаттарынан осы принципті мәселе бойынша екі топка бөлінгендігі себепті де бұл жөнінде арнайы айтып еткен жен. Делегаттардың бір тобы (Орал, ішінара Сырдария облыстарының және Бөкей Ордасының өкілдері) автономияны дереу жариялау қажет деп дәлелдеді. Ал басқа облыстардың делегаттары автономия жариялауды Түркістан өлкесінің қазақ халқымен және қазақ облыстарында тұратын басқа да ұлыстармен келіссөздср аяқталғаннан кейін Бүкілқазақтық халық кеңесіне беру керек деп санады. Мәселе дербес дауыс беруге қойылды.

Қазақ автономиясын дереу жариялауды жақтап 33 делегат дауыс берді. Дереу жариялауға 42 делегат қарсы дауыс берді. Олардың арасында М. Жұмабаев, М. Дулатов, А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов болды.

Ұлттық қозғалыстың күйреуіне жол бермеу үшін қарсы жақтар өзара келісімге келді. Барлық қазақтарды біріктіру қажет, ал кейбір қазақ облыстарын бөліп алып, оларды Түркістан автономиясына қосуға болмайды деп тани отырып, Съезд бірауыздан мынадай қарар қабылдады:

  1. Алашорданың Жалпықазақтық халық кеңесі өзі құрылған күннен бастап бір ай мерзім ішінде Түркістан өлкесінің барлық қазақтарын Алаш автономиясына қосу мүмкіндігін анықтауға міндеттенеді.
  2. Егер Түркістан қазақтары Алаш автономиясына бір ай мерзімде қосылмаса, Алашорданың халық кеңесі қалған қазақ облыстарының бөрі атынан ресми түрде автономия жариялауға міндеттенеді.

III.Түркістан қазақтары Алаш автономиясына бір ай мерзімінде қосылмай, Алашорда автономия жарияламаған жағдайда әрбір облыстың халқына өз калауы бойынша әрекет етуге рұқсат етіледі.

IV.Түркістан қазақтары Алаш автономиясына бір ай ішінде қосылған жағдайда Алашорданың халық кеңесіне бірінші мүмкіндік болғанда Алаш автономиясын жариялауға құқық беріледі.

Алаш автономиясы оның тарихи жағынан болашағы болмағандыктан құрылмай қалған жок. Нақ керісінше болды, Алашорданың маңызды бағдарламалық кағидалары, тағдырдын тәлкегімен, Кеңес өкіметі тұсында жүзеге асырылды.

Ол ак гвардиялық үкіметтің таратуы себепті құрылмай қалды. 1918 жылғы 22 казанда (4 карашада) бүкілресейлік уақытша үкімет Алашорда үкіметі жөнінде жарлық қабылдады. Жарлық біртұтас, бөлінбес Ресейді жақтаған үкіметтің шын ниетін жасыратындай етіп жазылған. Қазақ халқын алдау үшін ол қулықпен жасалған еді. Онда былай делінген: «Грамотою от 22 октября (4 ноября) 1918 г. временное всероссийское правительство признало необходимым на ближайший период времени подчинить все государственное управление единому Совету министров.

Упраздняя на сем основании алашское правительство — Алаш-Орду, временное всероссийское правительство вместе с тем считает нужным ввести в организацию управления қазақ-киргизских народностей начала, соответствующие их бытовым и хозяйственным особенностям, и создать в будущем соответсвующий сей цели представительный орган, выдающий культурно-бытовыми и хозяйственно-экономическими делами означенных народностей

…Временное всероссийское правительство постановляет: 1. Правительство Алаша-Алаш-Орду считать прекратившим свое существование»(78).

Әлбетте, осыдан кейін Алашорда қайраткерлері халыктардың өзін-өзі билеу құқығын жариялап қана коймай, сонымен бірге Түркістан автономиялы республикасын күрып, РКФСР Ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты жанынан қазақ бөлімін ашкан Кеңес өкіметі жағына көз тікті. Алашорданың негізін қалаушылардын, бірі А. Байтұрсынов Кеңес өкіметі жағына шығып, Қазақ әскери-революциялык комитеті мүшелерінін бірі болды. Ол Алашорда қайраткерлерін кеңес құрылысына тарту жөнінде белсенді қызмет жүргізді. Алашорда бағдарламасын іске асырудың басқа жолы болмағандықтан, ол оны кеңестік автономия арқылы жүзеге асыруға болады деп санады. Қазақ халқын біріктіру және оны Кеңес әкіметі жағына тарту туралы мәселе Қазақ өлкесі Әскери-революциялык комитетінің 1919 жыліы 27 қазандағы мөжілісінде қаралды. Бұл мәселе бойынша А. Байтұрсыновтың пікірі тыңдалды.

Автономия идеясын бастаушылардың бірі А. Байтұрсынов тек езілгендер үшін ғана емес, бүкіл қазақ халқы үшін саяси ұйымды көздеді. Бұл оның талай рет мәлімдеген саяси көзқарастарының мәні болатын. А. Байтұрсыновтын ұсынысы қолдау тауып, Қазақ әскери-революциялык комитеті мынадай каулы кабылдады: «В целях объединения киргизского народа и обсуждения дел, касающихся его интересов, созвать в г. Актюбинске, не позднее 1 декабря с. г. конференцию из активных работников киргиз советских и несоветских … и с участием активных работников киргиз Семиреченской и Сыр-Дарьинской областей Туркестанской республики» (79).

Бұл қаулыда барлық қазақтарды біріктіру идеясының, сондай-ақ бұл идеяның тұжырымдалуының А. Байтұрсынов басшыларының бірі болған Бүкілқазақ (1917 жылғы желтоқсан) съезінің шешімдеріне негізделгені, сөз жоқ, айта қаларлықтай.

Әлеуметтік тұрғыдан алғанда Алашорда автономиясы мен кеңестік автономия идеялары түбірінен алшақ болатын. Кеңестік автономияның негізіне таптық кағида алынғандыктан, оның әлеуметтік базасының неғұрлым тар болып кана коймай, сонымен қатар ол еңбекшілердің жауларына қарсы жазалауға бағытталған еді. Ал Алашорда автономиясы таптарға бөлмей, бүкіл халыққа сүйенеді.

Алашорда бағдарламасының өзін-өзі билеу құқығы туралы қағидаларын сынаушылар оны ұнамсыз тұрғыдан көрсету үшін тарихи шындыкты бұрмалаған. Бұл мәселеде Алашорда бағдарламасы кейіннен кеңес мемлекеті мойындаған құжаттарды негізге алған.

Алаштың автономия идеясы тар ұлттық мағынада емес, қайта интернационалдық, жалпы әлеуметтік, демократиялық мағынада болатын. Алаш автономиясын сынаушылар кеңестік кезеңде оған ешбір негізсіз ұлтшылдық айдар тағып, беталды қаралап келді.

Алашорда қайраткерлері революцияға дейін қазақтардың аумақтық мекендеуін зерттеу жөнінде зор жұмыс жүргізді. Мәселе патша самодержавиесінің қазақтар ежелден тұрып келе жатқан аумақты белшектеп, оларды әр турлі әкімшілік-аумақтық бөліністерге — генерал-губернаторлықтарға қосқанында болып отыр. Қазақстанның Солтүстік-шығыс бөлігі — Дала генерал-губернаторлығына, Солтүстік-батыс бөлігі — Орынбор генерал-губернаторлығына, Оңтүстік-батыс бөлігі Түркістан генерал-губернаторлығына қарады. Осындай жағдайда қазақ халқы үшін Қазан революциясынан кеп бұрын кеңбайтак аумақта автономия идеясын ұсыну осы кезге дейін лайықты бағаланбаған батыл ерлік болды.

Алашордашылар ВЦИК қаулысымен Алаш автономиясы таратылғаннан кейін Кеңес мекемелері жүйесі арқылы қазақ жерінің тұтастығын қорғап қалуға ат салысты. Алашорданың белсенді қайраткері Ә. Ермеков 1920 ж. Кирревком (Қазақ өлкесін баскару жөніндегі уақытша әскери-революциялық комитет) қатарына өтіп, 1920 ж. 16 мамырда «Қазақ өлкесінің жағдайы және оның шекарасын белгілеу» жөнінде баяндама жасау үшін Москваға женелтіледі. 1920 жылдың 17 тамызында В. И. Ленин төрағалық өткен Халық Комиссарлары Кеңесінің мәжілісінде Қазақ жерінің шекарасын белгілеу жөнінде баяндама жасап, онда қазақтар мен орыс переселендерінің қазақтардан тартып алған жерлерін ежелгі иелеріне қайтаруды көздеген жер реформасын жүргізу және қазақ жерін оның отарлауға дейінгі шекарасы шеңберінде белгілеуді талап етеді. Алашордашылар бұл талабының орындалуын қамтамасыз етіп, тартып алынған қазақ жерінің басым көпшілігі иелеріне қайтарылды.

Алаштың бүкілқазақтық съезі шешімдерінің аумақтық мәселе жөніндегі аталған қағидалары Кеңес өкіметі орнатылғаннан кейін іске асырылды.

Алашорданың көшбасшылары Алаш автономиясының мемлекеттік органдарын құру қағидаларына қатысты тағы бір мәселені көтерді. Бұл — сол үрдіске қазақ емес халықтың қатысуы. Бүкілқазақ съезінің қаулысында Алашорданың Уакытша халыктық кеңесі 25 мүшеден тұрады, онын 10 орны орыстарға және қазақтар арасында тұратын баска халықтарға беріледі деп көрсетілгені. Сөйтіп барлык ұлт адамдарының саяси саладағы тең құқықтығы Алашорда бағдарламасының ажырағысыз белігі болған еді.

Съезде Алашорда үкіметінің құрамы бекітіліп, оған темендегідей қайраткерлер мүшелікке: Бөкей ордасынан -Уәлихан Танашев, Орал облысынан — Халел Досмұхамедов, Ақмола облысынан — Айдархан Тұрлыбаев, Торғай  облысынан — Ахмет Бірімжанов, Семей облысынан — Халел Ғаббасов, Жетісу облысынан — Садық Аманжолов, Сырдария облысынан — Мұстафа Шоқай. Облыстардан тыс: Әлихан Бөкейханов, Жаһанша Досмұхамедов, Әлімхан Ермеков, Мүхамеджан Тынышбаев, Бақыткерей Кұлманов, Жақып Ақбаев, Базарбай Мәметов, Отыншы  Әлжановтар, ал кандидаттықка:  Иса Қашқынбаев, Жүсіпбек Жақыпбаев, Ережеп Итбаев, Сатылған Сабатаев, Есенғали Қасаболатов, Батырқайыр Ниязов, Мұкым Баштаев, Сейілбек Жанайдаров, Сәлімгерей Нұралыханов, Омар Алмасов, Сейдазым Кадырбаев, Аспандияр Кенжин, Молданияз Бекімов, Есен Тұрмұхамедов, Жәнек Солтанаевтар сайланды(80).

Алаш қайраткерлері Алаш партиясының, Алашорда үкіметінің жұмысына белсене араласты, кейін олардың бірқатары Кеңес мекемелері жүйесінде қызмет атқарып, Алаш армандаған ізгі идеяларды жүзеге асырды.

Кеңес өкіметі де барлық ұлттардың теңдігін жариялады, бірақ ол оның әлеуметтік негізін шектеді. Қанаушыларға жатқызылған, бұрынғы құрылысқа қызмет еткен адамдар, сондай-ақ діни ұйымдардың қайраткерлері барлық құқықтарынан айырылды. Алашорданын бағдарламасы қазақ халқының өмір сүруінің ғасырлар бойы қалыптасқан әдістерін күрт, тез арада қиратпай, экономикалык, әлеуметтік, құқылык өмірдің тарихи ерекшеліктерін ескере отырып, қоғамды демократиялық жолмен кайта құру бағдарламасы ретінде кептеген жылдар бойы іріктеліп, калыптасқан еді. Ұлттык қозғалыс идеологтарының бірі М. Дулатов сонау 1911 жылдың өзінде былай деп жазды: «Бір халықтың тұрмысын түп-тамырынан бұзып өзгертуі (көшпенділіктен отырықшылыққа. отырықшылықтан көшпенділікке шыккан секілді) оңай іс емес. Хауіпті дертке ғалым тәуіп қанша керек болса, бұл мәселенің түйінін шешугеде сонша білім керек. Өлгенді тірілту мүмкін болмаған кесілді, бұл туралы өзгеріс қате пікірмен болса, түзетуге болмайды.» (81).

Ал большевиктік бағдарламада сырттай қарағанда демократиялық нысанда болғанымен, ұсынылып отырған өзгерістердің демократиялық, ізгілікті мәнін жойып қана қойған жоқ, орныққан қоғамдық қатынастарды күрт қиратуға, жаппай жазалау шараларын жүргізуге алдын ала бағдарланған еді. Алашорда қайраткерлері сондықтан да большевизмді қабылдамай, Кеңес өкіметіне қарсы шықты.

Қазан төнкерісінің сипаты туралы, оның зорлық-зомбылық жасау мәні туралы А. Байтұрсынов айткан пікір оның жалғыз өзінің ғана пікірі болды ма? Әрине, олай емес. Ол кем дегенде Алаш қозғалысының жетекші қайраткерлерінің пікірін білдірді.

Алаш козғалысының басшылары үшін теориялық пайымдаулардың да, практикалық қызметтің де саяси нәтижесі бірдей болды. Алаш ұлттық қозғалысына қатынасушыларға ресми кешірім жасалғанына және олардың кеңес өкіметіне қызмет етуге көшкеніне қарамастан, Кеңес өкіметі олардың революция кезеңінде қарсы тұрғанын кешірмеді. Бұл тек қана кек алу емес, сонымен катар зорлықты жүзеге асырудың жаңа кезеңіне әзірлік те болатын. Тарихи әдебиеттерде Алаш қозғалысына қатысушыларды ғана қудалау айтылады. Егер Кеңес өкіметінің, Коммунистік партияның оларға қарсы бағытталған шараларын қоғамды «социалистік негіздерде» әлеуметтік-экономикалық жағынан қайта құрудан бөліп алып кқрастыратын болсақ, әрине, бұрынғы контрреволюционерлерге, ұлтшылдарға қарсы күрес жүргізілген деген әсер тууы мүмкін. Коммунистік партия, Кеңес өкіметі қазақ халқынын тарихы мен сол тұстағы өмірін терең білетін, оған ықпал жасауға мүмкіндігі бар алашордашылар социалистік өзгерістерді тек қана күштеу әдістерімен жүзеге асыруға кедергі жасауы мүмкін деп қорықты. Мұның өзі әркашанда тап жаулары бар және оларға қарсы күресу қажет деп санайтын тап күресі теориясының айқын көрінісі болатын. Тіпті нақты жаулар болмаған жағдайдың өзінде де оларды іздеп тауып, қажетті «алдын алу» шараларын қолдану қажет еді. Бұл Коммунистік партия мен Кеңес өкіметінің тын «жаңалығы» болды. Мұндай «жаңалық» әбден кисынды да еді. Коммунистер таптық соғысты қолдан тұтандырды. Осындай жағдайда наразылар қарсылық көрсетеді деп саналды. Коммунистердің ойлауынша, қарсылықтың идеялық дем берушілері ойшылдар, қоғамдық қозғалысқа, қоғамдық-саяси қызметке катысудан тәжірибесі бар адамдар болатын еді. Сондықтан Кеңес өкіметі салтанатты шеру жасап, Қазақстанның бүкіл аумағында орнағаннан кейін де бұрынғы саяси жауларына қарсы күрес барлык, бағытта жалғастырыла берді.

Біріншіден, бұрынғы алашордашыларға қарсы идеологиялық шабуыл мен күрес өрістетілді. Бұл күрес ресми бағыт бойынша да, коммунистік идеологияға адал берілген адамдар бағыты бойынша да өріс алды. БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің III Пленумы арнайы Алашорда туралы мәселе қарап, партия ұйымдарын «алашорда идеологиясына, қазақ коммунистері арасындағы оңшыл және солшыл ұлтшылдық уклондарға қарсы идеялык күресті күшейтуге» шақырды (1926 жылғы 25-30 қараша). 1926 жылға дейін Алашордаға карсы идеологиялық шабуыл баспасөз беттерінде қайсыбір дәрежеде қалай болса солай жүргізіліп келді. Кейбір бұрынғы алашордашылар тіпті Алашорда қозғалысын қозғауға батылы барып, оның материалдарын, бағдарламасы мен нақты қызметін терең және жан-жақты зерттей отырып, оған объективті баға беруге шақырды(82). Алайда бұған шақыру «желге ұшқан сез» болып қала берді, керісінше, коммунистік қызбалықты өршіте түсті. Шынына келгенде идеялык қарсылыкқа емес, сол кездің өзінде тарихқа кеткен идеялық-саяси қозғалысқа қарсы идеологиялық шабуыл жасалды. Қазақстанда Кеңес өкіметіне қарсы белсене күрес жүргізіп жаткан ұйымдасқан күштер (кандай да бір партиялар немесе қозғалыстар) де, жекелеген қайраткерлер де жоқ еді. Алашорда қозғалысының бұрынғы басшылары кеңес мемлекетінің уәделеріне сеніп, мемлекеттік органдарында жұмыс істеп, педагогтік, ғылыми жұмыспен айналыса бастағанды. Олар, сірә, бұкараға идеялық тұрғыдан ықпал жасаудың барлық құралдарын қолына алып, өз жұмысыл көпірме сөз, өтірік кағидаларына, адамдардың ең осал сезімдеріне ықпал ете отырып, халықтың бір бөлігін екіншісіне қарсы қоюға негізделіп құрылған Кеңес өкіметі мен коммунистік идеологияға қарсы күрес жүргізудің пайдасыз екенін ұғынса керек. Ол былай тұрсын, жекелеген қайраткерлер Кеңес өкіметінің, оның заңдарының прогресшілдігін таниды, не таныған сынай көрсетті.

«Алаш» партиясының өмірге келуі

1917 жылдың 21 қараша күні «Қазақ» газетінде Алаш партиясы бағдарламасының жобасы және съез материалдары жарияланды. «Алаш» партиясының өмірге келуі үлкен саяси мәселе еді. Сол кездегі қазақ зияларының ғылыми жұмыстарымен де, оқу-ағарту ісімен де, алғашқы қазақ тілінде басылымдар шығару әрекетімен де, көркем әдебиетімен де айналысқанын көруге болады. «Алаш» партиясы бағдарламасының жобасындағы тоғызыншы тарауда «Ғылым-білім үйрету» жөнінде

– оқу ордаларының есігі кімге де болса ашық, ақысыз болуы;

– жұртқа жалпы оқу жайлы; бастауыш мектептер ана тілінде оқылады;

– қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашуға;

– оқу жолы өз алдына автономия түрінде болуы;

– үкімет оқу ісіне кіріспеуі;

– мұғалімдер-профессорлар өзара сайлаумен қойылуы;

– ел ішінде кітапханалар ашылу туралы айтылады.

– газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік – деп көрсетілген

1917 жылғы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында Екінші жалпықазақ сиезі өтеді. Сиездегі қаралған аса маңызды мәселелер: қазақ-қырғыз автономиясы; милиция құру; ұлт кеңесі; оқу мәселесі т.б..

Бұл сиезде автономияны жариялау мерзімі туралы қызу тартыстар бірнеше күнге созылды. Осы сиезде Алаштың аяулы азаматы Міржақып Дулатов баяндама жасады: қазақ даласында медресе мен мектептердің аздығын, қазақ тілінде оқулықтардың жетіспейтінін, сондықтан міндетті түрде ұлттық мектептерді құру керектігін тілге тиек етті. Осы мәселе бойынша құрамы 5 адамнан тұратын бастауыш және орта мектептерге арналған қазақ тілінде оқулық жазатын комиссия құрылды. Комиссия орталық ұлттық кеңеспен бірге болу керек. Комиссияға оқулықтан басқа да жұмыстар жүктелді. Атап айтсақ: ұлттық мектептерге арналған бағдарламалар; мұғалімдерге арналған нұсқаулар; бала тәрбиесі жөніндегі кітаптар; барлық қырғыз-қазақ мектептерінде халықтық білім беру іс-шараларының Ережелерін жасау; қазақ тілінде жазу үлгілерін енгізу; қазақ тіліне пайдалы кітаптарды, брошюраларды аудару т.с.с. Комиссия 1918 жылдың басынан жұмысқа кірісу керек. Өздері құрастырған кітаптарын, бағдарламаларын баспаға жариялап отыру қажет. Комиссия құптамаған окулықтар басылымға шығарылмайды. Комиссия жұмысына қаражатты облыстық земстволар ұлттық қордан бөлуге тиіс делінген. Міне, өздеріңіз көріп отырғандай, жаңадан құрылып жатқан «Алашорда» үкіметі алғашқы сағатынан бастап ұрпақ тәрбиесіне, ұрпақ болашағына зор көңіл бөлген. Жас ұрпақтың туған тіліне деген сауаттылығын арттыру үшін, ана тіліндегі оқулықтарды жасауға кіріскен. Бала тәрбиесіне, оқуына осындай қиын заманда жаңаша бетбұрыс, бұл болашаққа деген сенім еді. Білімді жастар, еліне салауатты да сауатты қызмет етеріне деген үміт болатын-ды . Орынбордан қайтып оралған бойында Жаһанша, Халел Досмұхамедовтер қазақтың батыс аймағын басқаратын үкімет құруға кірісті. «Ойыл уәлаяты» уақытша үкіметі – XX ғасырдың басында Жайық өңірінде орнаған мемлекеттік-автономиялық құрылым. Ол 1918 жылдың мамыр айының соңында Жымпитыда өткен ІҮ Орал облыстық қазақ сиезінің қарарымен құрылды. «Ойыл уэлаяты» уақытша үкіметінің атқарған істері: жерге жекеменшікті жойып, оны халықтың меншігі деп жариялады; халық сайлаған уәлаяттық, уездік соттар іске кірісті; ақша-финанс жүйесі жасалынды; халыққа өз саясатын жеткізу, түсіндіру үшін газет шығарылды (оның редакторы болып Ахмет Мәметов жұмыс атқарды. Ол М.Мәметованың әкесі, көрнекті Алашорда қайраткерлерінің бірі); жерді пайдалану, салық, дін, сот, білім, әскер істері жөнінде қаулы-қарарлар қабылдады.

Осыған қоса, іс-қағаздарын ана тілінде жүргізу туралы мәселе айқын жолға қойылды. Білім беру ана тілінде болуы керек делінген. Басылымдардың қазақ тілінде болуына ерекше назар аударған.

Алаш партиясының жетекшілері

1918 жылы 1 сәуірде Халел және Жаһанша Досмұхамедовтер Мәскеуге барып, Орталық Кеңес өкіметінің басшысы В.И.Ленинмен және Ұлт істері жөніндегі халық комиссары И.В.Сталинмен кездеседі. «Алашорда» атты ұлттық автономиялық үкімет құрылғанын, «Алашорда» үкіметінің төрағасы Ә.Бөкейханов екенін мәлімдейді. Бірақ «Алашорда» мемлекетінің қойған талап-тілектерін Орталық Кеңес өкіметі толықтай мойындамайды. Дегенмен де РКФСР-дің ұлт істері жөніндегі комиссариатының құрамында қазақ бөлімі құрылады . «Тіл адамның даңқын асырады. Адам ол арқылы бақыт табады» деп Жүсіп Баласағұнның«Құдатғу білік» еңбегінде жазғандай тіл саясатын көтерген XX ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлерінің қазақ қоғамындағы басты ағымдарының бірі – автономиялық басқару жүйесіндегі мемлекеттік құрылыс болса, екіншісі – Мемлекеттік тіл саясаты еді. Ана тіліне деген үлкен жауапкершілік еді. Алаштың арыстарының бірі – Ахмет Байтұрсынов «Дүниеде ешбір тіл өз-өзінен шықпайды. Тіл деген нәрсе қалың елдің күндегі тұрмыс қазанында қайнап, пісіп дүниеге келеді,» – десе , Күнбатыс Алашордасының идеологы саналған Ғ.Қараш: «Тіл болмаса, ұлт та болмайды, яғни ұлт бүтіндей өлген, жоғалған ұлт болады. Ең әуелі ана тілі қажет. Егер ана тілін білмесең, онда сен ол ұлттың баласы емессің. Ана тілін білмей тұрып, ұлт білімін ала алмайсың. Ұлт білімі болмаса, онда әдебиеттің болмайтындығы өзі-ақ белгілі. Әдебиеті жоқ ұлттың өнері де өршімейді», – деген . Батыс Алашорда үкіметі жетекшілерінің бірі Х.Досмұхамедұлы тіл туралы: «Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Тек сөздерін ғылым жолына салып реттесе, ешбір жұрттың тілінен кем болмайды», – деген пікірді айтқан .

«Алаш» партиясының құрылуы, мақсаты және қызметі

1917 жылдың жазына қарай қазақтың либералдық – демократиялық қозғалысы жетекшілерінің Уақытша үкіметке деген сенімі әлсіреді. Өйткені Уақытша үкімет Қазақстанда түбірлі әлеуметтік-саяси мәселелер бойынша іс жүзінде құлатылған патша үкіметінің саясатын жүргізумен болды. Өзінің мәні жқнінен империалистік билеу мен басқару органы болған Уақытша үкімет нағыз демократиялық тұрғыдан ұлт және аграрлық мәселелерді шешу тұрмақ, оған талпыныс та жасамады. Басқа езілген халықтар сияқты, қазақ халқының өзін-өзі билеу, Қазақстанның өз алдына ұлттық-демократиялық автономия болуы жөніндегі мәселені мемлекеттік дәреже деңгейіне көтереді деген үмітті Уақытша үкімет аяқасты етті. Осыдан кейін Уақытша үкіметтегі шешуші позицияға ие болып отырған кадеттерге деген Ә.Бөкейхановтың көзқарасы күрт өзгерді. Мұны Ә.Бөкейханов кейінірек «Қазақ» газетінің 1917 жыылғы 23 желтоқсандағы 256-санында жарияланған «Мен кадет партиясынан неге шықтым?» деген ашық хатында (хат «Сарыарқа» газетінің 1918 жылғы 25 қаңтарындағы №29 санында басылды) жан-жақты негіздеді. Осы сұраққа кадет партиясынан неге шықтым» деген сұраққа жауабында Ә.Бөкейханов негізгі үш мәселеге оқырмандардың назарын аударған: «кадет партиясы жер адамға меншікті болып берілсе жөн» дейді. Біздің қазақ жерді меншікті қылып алса. Башқұртша көрші мұжыққа сатып, біраз жылда сытырылып қалады.

Кадет партиясы ұлт автономиясына қарсы. Біз Алаш ұранды жұрт жиналып, ұлт автономиясын тікпек болдық.

Француз, орыс һәм өзге жұрттың тарихынан көрінеді, молда үкіметтен ақша алса, сатылып кетеді. Рухани іс аяқасты болмақ. Жалование алған молдалар хүкіміетке жетекшіл болып,  еріп кетеді. Біздің қазақ қырғыз дін ісін көркейтетін болса, хүкімет ісінен бөліп қойған оң болады. Мұны орысша «отделение церкви от государство» дейді. Кадет партиясы менің бұл пікіріме өзгеше қарайды.

Осы үш жол айырылғаны биыл ашыққа шықты. Мен содан соң қазаққа Алаш партиясын ашуға кірістім. Мен мұны июлдегі (1917 жылғы шілде – К.Н.) жалпы қазақ сьезінде айтқан едім».

Басқа сөзбен айтқанда, Ә.Бөкейханов кадет партиясынан ат құйрығын үзуін қазақ қауымы үшін өмірлік маңызды үш мәселе жөнінен – аграрлық, ұлттық-мемлекеттік құрылыс және дін мәселесі бойынша келіспегендіктен деп түсіндіреді. Осы басты мәселелер мен олармен тығыз байланысты басқа да күрделі проблемаларды талқылау үшін бүкілқазақтық сьезд шақыруды дұрыс деп тапқанын ашық мәлімдейді. Осының нәтижесінде Ә.Бөкейхановтың кадет партиясынан іргесін аулақ салып, енді қазақ автономиясын құруға мұрындық болуға тиісті ұлттық-саяси партия ұйымдастыруға бел шеше кірісуі үлкен саясаткерге тән батыл қадам болды.

Бірінші бүкілқазақтық сеьзд 1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында өтті. Оған Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария облыстары мен Бөкей ордасынан, сонымен қатар Ферғана облысының қазақтар мекендеген аудандарының өкілдері қатынасты.  Сеьзге қатынасушылар саны аса көп болмағанына қарамастан (20-дан астам адам), оның күн тәртібіне сол кездегі Қазақстаның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық саяси өміріне тікелей қатынасы бар аса маңызды 14 мәселе енгізілді. Бұл мәселелердің басым көпшілігі 1917 жылғы сәуір-мамыр айларында болған облыстық қазақ сеьздерінде алдын ала талқыланған болатын және олардың ең маңыздылары болып саналғандары жалпықазақтық құрылтайға ұсынылған еді. Олар:

  1. Мемлекеттік басқару формасы.
  2. Автономия құру мәселесі.
  3. Жер мәселесі.
  4. Халық милициясын құру.
  5. Сот ісі.
  6. Дін мәселесі.
  7. «Алаш»саяси партиясын құрып, оның бағдарламасын жасау.
  8. Құрылтай жиналысын шақыру.
  9. Қытайдағы 83 мың қазақ босқындары туралы.
  10. Жетісудың ашыққан халқына көмек.
  11. Халық ағарту ісі.
  12. Земство
  13. Әйел мәсселесі
  14. Киев шаһарында болатын бүкіл Россия федералистерінің сеьздіне һәм Петроградта болатын оқу комиссиясына қазақтан өкіл жіберу.

Х. Досмұхамбетовтың төрағалығымен, Ахмет Байтұрсыновтың, Ә.Көтібаровтың, Міржақып Дулатовтың және Асылбек Сейітовтың хатшылығымен өткен бірінші жалпықазақтық сеьзд делегаттары осы 14 мәселенің ішінде өздерінің басты назарын ұлттық автономия, жер, құрылтай сьезіне дайындық және қазақтың  саяси партиясынын құру проблемаларына аударды.

Бірінші жалпықазақтық сьезд өзінің күн тәртібіндегі аса маңызды мәселелердің бірі – қазақ саяси партиясын құру мәселесін талқылау барысында іс жүзінде осы партияны ұйымдастыруға арналған Құрылтай жиналысына айналды. Осы мәселе жөнінде сьезд қабылдаған қарарда былай делінеді: «Қазақ халқынаң өз алдына саяси партиясы болды тиіс көріп, бұл партияның жобасын жасауды сьезд исламға сайланған қазақ өкілдеріне тапсырды. Партияның негізгі демократическая федеративная парламентарная республика құрылмақ. Партия жобасын жасап болған соң өкілдер қазақ областной комитеттерінің қарауына жіберді. Онан кейін Учредительное собраниеге жиналған қазақ депутаттары қарап бекітеді.

Қазақ саяси партиясының жобасы жасалғанша осы сьездің қаулылары Учредительное собраниеге баратын қазақ депутаттарына наказ – аманат болады».

Жаңадан құлған партия «Алаш» деген атқа ие болды. Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне сьезд шешімімен Ақмоладан Айдархан Тұрлыбаев, Семейден Әбікей Сәтбаев, Торғайдан Әлжан Байғарин, Оралдан Жаһанша Досмұхамбетов, Бөкейден Уәлихан Таңашев, Жетісудан Базарбай Мәметов, Сырдариядан Мұстафа Шоқай, Ферғанадан Ғ.Оразаев сайланды.

Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов сияқты қазақтың либералды-демократиялық интелегенциясының көсемдері басқарған Алаш партиясының құрамына әуел бастан-ақ қазақтың ғылыми және шығармашылық зиялыларының белгілі өкілдері – М.Тынышбаев, М.Жұмабаев, Ш.Құдайбердиев, Ғ.Қарашев, С.Торайғыров, Х.Ғаббасов, Ә.Ермеков, Ж.Досмұхамедов, М.Дулатов, т.б. кірді.

Олардың басым көпшілігі 1917 жылдың жазында қалыптасқан жағдайда социалистік идеологияны, таптық прициптерге негізделген күрес бағдарламассын қабылдаған жоқ, өйткені Алаш партиясы қайратерлерінің пікірінше сол кездегі қазақ қоғамы тұтас алғанда оған дайын емес еді. Сондықтан да, олар өз күресін жалпыұлттық мүлдеге негізделген «қазақ халқын отарлық езгіден құтқару үшін» деген ұранныңң астында топтастыруға бағыт алды. Бұл бағытты жүзеге асырудың басты құралы – бірінші жалпықазақтық сьезде дүниеге келген Алаш партиясы болу керек деп түсінді.

Сьездің күн тәртібіндегі 14 мәселе бойынша қабылданған қарарлар тізбегі  кейінірек, 1917 жылғы «ҚАЗАҚ» газетінде қарашаның 21-күні жарияланған Алаш партиясы бағдарламасы жобасында өз бейнесін тапты.

ХХ ғасырдың алғашқы он жылдығында Ә.Бөкейханов пен оның пікірлестері қазақттың ұлттық партиясын әуел баста патша үкіметіне оппозицияда болған либералды орыс буржуазиясының партиясы – кадеттердің үлгісінде құруға бейім тұрды. Сондықтан да 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін құрылған Алаш партиясының идеялық бастау көздерін бірінші орыс революциясы кезеңінен іздеген жөн.

Сөз жоқ, бірінші жалпықазақтық сьезінде Алаш партиясының құрылғандығын жариялау оның дәстүрлі ұғымдағы саяси партия болып қалыптасуының алғашқы және аса маңызды қадамы болды. Алайда ол өзінің бірнеше айларға созылған қысқа ғұмырында шын мәнінде саяси партия ретінде қалыптасып үлгермеді. Ол құрылған 1917 жылдың шілде айында оның нағыз саяси партияға тән Жарғысы да, Бағдарламасы да болмады. Оның мүшелеріне партиялық билеттер берілгендігі жөнінде де архивте сенімді деректер кездеспейді. Осы күнге дейін Алашқа мүше болғандардың саны туралы айтылып және жазылып жүрген мәліметтер тек жорамалдар ғана. Мұны М.Дулатов ОГПУ-дің тергеушісіне 1929 жылы қарашаның 30-да берген жауабында растай түседі. Осы құжатта М.Дулатов былай дейді: « Алаш партиясының жарғысын бекіткен сьезд болған емес. Газет арқылы жарияланған жобамен танысқанн және оны мақұлдағанның бәрі өзін партияның мүшесімін де санады – шын мәнінде нұсқау беретін қалыптасқан партия болған жоқ. Тек қана Құрылтай депутаттығына кандидаттар осы партияның атынан ұсынылды. Бұдан басқа партия тарапынан жасалған әрекет болған емес. Сондықтан да Алаш партиясы көпшілікке кең танылған Алашорданың көлеңкесінде қалды. ОГПУ-дің тергеушісіне 1929 жылдың 14 шілдесінде берген жауабында Мағжан Жұмабаев та Міржақыптың осы тұжырымына жақын пікір айтады. «Алашты, — дедйі Мағжан, — саяси партия деп санаған емеспін. Тек қана Алашорда үкіметі болды».

Демек,  Алашты саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс дәрежесінен әдеттегі партияға ауысу «кезеңін» бастан кешірген өтпелі саяси ұйым деп қарастырған жөн. Алаштың әдеттегі саяси партияға айналу процесі 1917 жылғы шілдеден сол жылдың соіына, яғни Алаш автономиясы мен Алашорда үкіметі құрылғанға дейін айтарлықтай қарқынмен жүргізіледі. Оның жергілікті комитеттері жекелеген облыстарда 1917 жылғы қазан-қараша айларында құрылғандығы жөнінде құжаттар да сақталған. Дей тұрсақ та, Совет өкіметінің орнауына байланысты, 1918 жылдың көктемінің соңы – жазының басында азамат соғысының басталуына орай Алаштың партия болып қалыптасуы аяқсыз қалды. Ал азамат соғысы жылдарында Алаштың, М. Дулатов дәл айтқанындай, «Алашорданың  көлеңкесінд қалғаны» тарихи шындық.

Алаш партиясының құрылуы қазақ халқы өміріндегі елеулі оқиға болды, өйткені ол тұңғыш ұлттық саяси ұйым еді. Алаш 1917 жылдың жазында қалыптасқан жағдайда халықтың келешек тағдырын анықтауға тікелей қатынасы бар жалпыұлттық мәселелерді саяси күрестің күн тәртібіне қойып, оларды шешу жолында айтарлықтай қызмет атқарды. Бұл ең алдымен, партияның программасының жобасын дайындаудан, қазақ ұлттық мемлекетін құру ісіне белсенді түрде кірісуден, қазақ қауымынан Құрылтай жиналысына депутаттар ұсынып, оларды сайлау ісіне қажырлылықпен ат салысудан аса айқын көрінеді. Бұл әрекеттердің барлығы 1917 жылдың екінші жартысында жасалды. 1917 жылғы шілде айынан бастап Алаш партиясы сол кездегі мүмкіндіктер аясында саяси күреске белсене араласа бастады. Бұл күрестің түпкі мақсаты қазақ халқын отарлық езгіден құтқару мен буржуазиялық үлгідегі оның мемлекеттігіне қол жеткізу болды. Басқа сөзбен  айтқанда Алаш қоғамдық – саяси қозғалысының көсемдері сан ғасырлар бойы Россия империясының отары болып келегн Қазақстанды тар шеңбердегі таптық тұрғыдан емес, керісінше жалпыұлттық мақсат-мүдделер негізінде дербес ел етуге ұмтылды. Кіріспеде айтылғандай,  20-30 жылдардағы әдебиетті былай қойғанда, соңғы 3-4 жылда осы тақырып бойынша жарық көрген еңбектердің өзінде Алаштың әлеуметтік тегі туралы мәселег байланысты ортақ тұжырым қалыптасқан жоқ. Зерттеулердің бірі Алаш ұсақ буржуазиялық партия десе, екіншісі либералдық-байшылдық пен ұсақ-буржуазиялық демократиялық партия деп бағалады, ал үшіншісі  Алашты партия деуден гөрі қоғамдық-саяси қозғалыс деп анықтауды жақтайтынын білдірді.

Осыған байланысты, «Алаш үні» газетінде (2003 жыл 18 ақпан №2)  Алаш партиясының төрағасы Жанат Қасыммен сұхбат алғанда мынадай сұраққа жауап беріледі. – «Алаш партиясы» Қазақ ұлтының партиясы ма, жоқ әлде «интернационалдық» партия ма? Сонда Жанат Қасым: Бұл астарында «қышқыл дәмі» бар сауалға жауап беру үшін партиямыздың Бағдарламасынан мына бір тұжырымды келтірген дұрыс болады ғой деп ойлаймын. «Қазақстанның «Алаш» партиясы ұлтшылдық пен шофинизмді уағыздайтын, тек қазақ ұлтының ғана үстемдігін дәріптейтін партия емес. Мұндайдың бәрі «Алаштың» табиғатына жат дүниелер. «Алаш» партиясы адамдарды ұлтына, нәсіліне, тегіне қарап кемсітуге, осының негізінде ұлтаралық дүрдараздықтар туғызу атаулының бәріне үзілді-кесілді қарсы тұрады және күреседі де» . Бұдан әрі партиямыздың Бағдарламасында жазылған тағы мынадай тұжырым бар: «Сонымен бірге мынаны бүкпесіз, ашық айту керек. «Алаш» партиясы – қазақ ұлтының болашағына, әлемдік қауымдастықта оның лайықты орнын алатындай қуатты ел болуына қызмет етуді өзінің ең басты мақсаты, әрі парызы санайтын партия».

Енді өзіңіз бағамдап көріңіз, «Алаш» ұлт партиясы ма, жоқ әлде «интернационалдық» партия ма? Жалпы «ұлт, ұлтшылдық, интернациолистік» деген сөздердің мағнасын көзі ашық, оқыған ағайындарымыздың бәрі жақсы біледі. Бұл «қисыны да, қиястығы да» жеткілікті болған мектепті біз кешегі Кеңес дәуірінде бастан өткерген едік қой… Мен өзім өткеннің бәріне күл шашуды жақтай алмаймын. Әр нәрсеге байыппен қарап, тарихи тұрғыда байыппен баға берген дұрыс.» деп өз пікірін ойын білдіреді.

Алаш партиясының басты мақсаты – қазақ еліне өзін-өзі басқару мүмкіндігін беретін мемлекеттік жүйе құру, яғни оның ұлттық мемлекеттікке құқы бар екендігін метрополияға мойындату, ал түбінде дербес мемлекеттікке қол жеткізу, қазақ жеріне ішкі Ресейден қоныс аударушылар толқынын тоқтату, әлемдік озық тәжірибеге сүйене отырып қазақ қоғамы жаңа өмір сұранысына сай өзгерту (модернизация), демократиялық принциптерді қадір тұтумен бір мезгілде, әсіресе, білім мен ұлттық мәдениеттің өркен жаюына жол ашу болды.

«Алаш» партиясын құрып, оның жұмыс істеу бағыты: соғысты тоқтату, ұлттық – аймақтық – федерациялық негіздегі демократиялық республика құру, әйелдердің еркектермен тең құқығы (оған 250 молда қарсы болды), көп әйел алушылық пен қалыңмалға қарсылық, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу, міндетті және тегін жалпыға бірдей ана тілінде бастауыш білім беру мәселелер қаралып бекітілді.

Ә.Бөкейханов басқарған қазақ зиялылары 1905 жылы кадеттер үлгісіндегі қазақтың ұлттық саяси партиясын құруға әрекет жасағанда оның ХХ ғасырдың басындағы Қазақстанды буржуазиялық қатынастарға бейімдеуге жетекшілік жасайтын ұлттық-либералдық типтегі ұйым құруды ойластырды. Ал Ә.Бөкейханов пен оның серіктестерінің 1905-1917 жылдардағы көзқарас эволюциясы 1917 жылғы шілдеде ұлттық-демократиялық мақсат-мүдделерді көздейтін Алаш саяси партиясын құруға алып келеді. «Алаш» шын мәніндегі дәстүрлі саяси партия болып қалыптасып үлгермегеніне, іс жүзінде саяси ұйым ретінде қоғамдық қозғалыс дәрежесінен әдеттегі партияға өту «кезеңін» бастан кешірген өтпелі саяси ұйым болғанына қарамастан, қоғамдық-саяси өмірге араласа бастаған кезден түбірлі екі ұлттық мақсатты – қазақ халқын отарлық езгіден құтқаруды және қазақ қоғамының өркениетті елдер қатарына жеткізуді өзіне басты нысана етіп белгіледі. Осы негізгі мақсаттарды және олардан туындайтын басқа да әлеуметтік-саяси міндеттерді шешуді Алаш басшылығы эволюциялық реформа жолымен жүзеге асыруды көздеді.

Өздерінің алдына ел тағдырына байланысты, елдегі билік жүйесіне байланысты мақсат қойды, елдікке ұмтылды. Бірақ, бұл мақсаттарына жете алмай, алаш зиялылары, интелегенциялары сол жолда құрбан болды. Алаш партиясының әр мүшесі қудаланып, атылды. Тек саусақпен санарлық бөлігі ғана қашып құтылды.

Әйтсе де, «Алаш» партиясы және оның айбарлы қайраткерлері ел тарихынан үлкен орын алып, халықтың жүрегіне елдікке деген сенім мен үміт ұялатты.

Сол аумалы-төкпелі қара түнек кезеңде сәуледей жарқырап шыққан Алаш партиясының тағдыры осылай аяқталады.

«Алаш» партиясы қазақ халқымызда тұңғыш ұлттық-демократиялық партия болып табылады. «Алаш» партиясының құрылғанына 2007 жылы 90 жыл толды. Және де бүгінгі таңда  ғасырлар бойы аңсаған тәуелсіздікке қол жеткізген қазақ халқы үлкен тарихи сынның алдында тұр. Ол – аталарымыз аңсаған осы тәуелсіздігімізді баянды ету, мемлекеттігімізді әлемнің дамыған елдерімен теңестіру, қырғын-сүргінді, қорлық-зомбылықты басынан аз кешпеген халықты бақытты ету, бүгінгі елде жүріп жатқан реформалардың нәтижесін, рахатын сезіндіру.

Алаш Орда құрылтайы

Алаш Орда құрылтайы 1917 ж. желтоқсанның 5—13 Орынборда II бүкіл қазақ-қырғыз құрылтайы өткізілді.

Құрылтайдың күн тәртібіне 10 мәселе қойылды. Олардың ішіндегі ең негізгілері: қазақ-қырғыз автономиясын жариялау, милиция һәм Ұлт кеңесі (Үкімет) құру мәселелері болды.

Құрылтай делегаттары Уақытша үкімет құлатылғаннан кейін қазақтардың өмір сүруінің өзін күрделендіріп жіберген анархия (тәртіпсіздік) жағдайында елді аман сақтау үшін, «уақытша Ұлт Кеңесі» түріндегі берік билік құру, оған «Алаш Орда» деген атау беру (төрағасы Ә. Бөкейхан, Ұлт Кеңесі құрамына 25 адам кірді), сондай-ақ милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Алаш астанасы — Семей (кейін Алаш-қала атауын алды) қаласы еді.

Бұл туралы кейіннен Ә. Бөкейхан (1919 ж. ақпанның 11) былай деп мәлімдейді: «съездің бұл шешімі  қазақтар мекендеген территорияда анархияны болдырмау, өлкеде большевизмнің дамуына (яғни қазақтар үшін жат-таптық жіктелу) жол бермеу мүдделерінен туындады…». Үкімет төрағалығына үш қайраткер —Бөкейхан, Құлманов және Тұрлыбаев ұсынылды. Көп дауыс алған Бөкейхан төраға болып сайланды. А. азамат соғысы жылдарында Кеңес құрылысына жау күштер жағында болды. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен Кеңес өкіметі Алаш партиясы мен А. үкіметін таратты. Кеңес өкіметі Алаш пен А-ны Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірінен аластауда алдау мен арбау әдісін де, қару жұмсап, күштеу жолын да қолданды. Кезінде (1919, 1920 ж.) Кеңес өкіметі Алаш қозғалысына белсене қатысқандардың барлығына кешірім жасағанына қарамастан, олар түгелге дерлік сталиншіл әкімшіл-әміршіл жүйенің құрбандарына айналды. Сол кезде Ресейде орын алған жағдайда қазақтардың жарияланған автономиясын жүзеге асыру мүмкін емес еді. Кезекте бостандықтың жауы-большевизммен күрес  тұрды.

Өздерінің қолға алған шараларын іске асыру жолында Алашорда үкіметіне Кеңестерге қарсы жақпен бірігуге тура келді. Өйткені Кеңес үкіметі кеңестік негіздегі автономияларды ғана қолдап, көтермелесе, ал ақтардың Алаш автономиясына көзқарасы басқаша болды. Соңғыларының қолдауына сүйене отырып, қазақ халқы, дәлірек айтқанда Ә.Бөкейхан бастаған зиялылар тобы белгілі бір деңгейде дербестікке жетуге болады деп санады. Бұл жолдағы күрес оқиғалары төмендегідей өрбіді.

Бірінші Жалпы қазақ съезі

1917 жылы 21-28 шілдеде Бірінші Жалпықазақ съезінде «Алаш» атты партия құрылып, бұл сиезде 14 мәселе қаралды. Осылардың ішінде ерекше атайтынымыз:

1) Мемлекет билеу түрі;

2) Қазақ облыстарында автономия;

3) Жер мәселесі;

4) Оқу мәселесі және т.б.

Мемлекетті билеу түрі Ресейде демократиялық, федеративтік парламенттік республика болу керек деп көрсетілген Н.Мартыненконың «Алашорда» атты құжаттар жинағында [6]. Ал 1917 жылы 24 маусымдағы «Қазақ» газетінде автономиялықтың негізі туралы әртүрлі пікір-ұсыныстар айтылған. Қазақ мемлекетінің әлде Федеративтік Россияның бір автономиялық бөлігі болғаны жөн бе? Қазақтар өз бетімен тәуелсіз ел бола ала ма, әлде тәуелсіздікке басқа халықтармен одақтасқан жағдайда жете ме деген сұрақтар талқыланды [7]. Бірақ бұл сиезде нақты пікірге келе алмады. Ал жер мәселесі Құрылтай сиезіне қалдырылды. Күн тәртібінде айрықша мәнге ие болған дін, оқу-ағарту, әйел мәселелері және сот жүйесі болды. Бұрынғы ескі сот жүйесі («Народный сот») таратылып, олардың орнына «Қазақ тұрмысына лайық айрықша сот құрылуға» тиіс болды. Келесі мәселе оқу-ағарту саласы: «міндетті бастауыш оқу енгізу», «бастапқы екі жылда оқу баланың ана тілінде» жүргізілу керектігі айтылып, тіл мәселесін айрықша назарға алған және білім берудің тегін болуы талап етілген. Білім алудың орта, арнайы, жоғарғы сатылары да айтылған.

Сыртқы істері

Алаш Орданың ақтармен бұл бағыттағы алғашқы байланысы, 1918 жылы 8-ақпанда большевиктер тұтқындаған Сібір облыстық Думасының орнына құрылған Уақытша Сібір үкіметімен болды. Алаш Орда жетекшілері атаман Дутовпен, Самардағы Құрылтай жиналысы мүшелері Комитетімен (Комуч), Омбыдағы Уақытша Сібір үкіметімен де байланыс жасады. Басталып кеткен азамат соғысы Алаш Орданың ұстанар бағытында айқындауды қажет етті. Сөйтіп, қазақ аутономиясы өлкеде әлеуметтік-саяси негізі жоқ Кеңес үкіметіне қарсы күреске шығып, ақтарға қосылуға мәжбүр болды.

Уақытша Сібір үкіметі бастан-ақ қазақтарға ұлыдержавалық пиғыл танытты. Олар Алаш қайраткерлерінің ел ішіндегі беделін өздерінің мақсаттарын жүзеге асыруға мәселен, қажет кездерде әскер күшін жасақтау, соғыстың бүкіл салмағын халық мойнына арту т.б. жағдайларға пайдалануды көздеді. Бұл үкімет Алашорданың белгілі бір үкімет органы ретінде дербес, белсенді әрекет жасауына келісе қоймады. Архив деректері, Сібір үкіметінің мүддесін жүзеге асырушы эмиссарларға Алашорданың батыл қарсылық білдіріп отырғанын көрсетеді. Мұның соңы қазақ автономиясының өзін ресми тану туралы мәлімдемесін, Сібір үкіметінің «нағыз сепаратизмнің белгісі» деп айыптауымен аяқталды. Бұдан кейін Алашорда Бүкілресейлік биліктен үміткер тағы бір үкімет — Самарадағы құрылтай жиналысы мүшелері комитеті (Комучпен) қарым-қатынаста болды. 1918 жылы 8 маусымда өмірге келген негізінен эсерлер басқарған бұл үкімет, демократиялық принциптерге беріктігін бірден-ақ байқатты. Бұл олардың Алашордаға көзқарасынан-ақ байқалады. Тамыз айында Комуч құрылып жатқан басқа үкіметтердің қатарында Алаш Орданы да мойындайтындығын мәлімдеді. Комитет құрамына — Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, Ж. және Х. Досмұхамедовтер, А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, М. Шоқай және т.б. кірді. Бірақ бұл табыс та ұзаққа бармады.

Оппозициялық күштерді біріктіру мақсатында Комуч ұйымдастыруымен 1918 жылдың 8-23 қыркүйегінде Уфа кеңесі өтеді. Кеңеске жоғарыда аталған қайраткерлер қатынасты. Бұратана халықтар атынан сөйлеген Ә. Бөкейхан өздерінің сепаратизмнен аулақ екендігін, демократиялық-федеративтік Ресеймен біртұтас екендігін айтты.

Кеңес жүріп жатқан кезде 11-қыркүйекте Ә. Бөкейханның төрағалығымен Х. және Ж. Досмұхамедовтер, М. Тынышбаев, У. Танашев, Ә. Ермеков, А. Бірімжанов қатысқан Алашорданың төтенше мәжілісі өтеді. Онда қазақ автономиясын Алашорданың бір өзі басқаратыны, ал бұрынырақта (18-мамырда) батыс Қазақстандағы саяси жағдайға байланысты уақытша құрылған Ойыл уәлаяты таратылатыны шешілді. Оның онына жол қатынасы нашарлығымен соғыс жағдайы себебінен Алашорданың батыс бөлімшесі құрылды. Бұл болашақта шақырылатын Бүкілресейлік Құрылтай жиналысы қарсаңында, бірауыздан құрылған автономия бар екенін Кеңеске қатысушыларға көрсету болатын.

23-қыркүйектегі Кеңестің соңғы күнінде Уақытша Бүкілресейлік үкімет — Директория жарияланды. Бірақ бұл Директория өзі жойылардан аз ғана бұрын 4-қарашада шыққан бұйрығымен, бөлінбейтін Ресейді қалпына келтіру үшін барлық облыстық үкіметтермен бірге Алашорданың орталық үкіметін таратып, оның облыстық, уездік ұйымдарын ғана қалдырды. Орнына мәдени-тұрмыстық мүдделерді басқаратын Бас Уәкілдік қызметін енгізді.

Бас Уәкілдік мәселесі 18-қарашада Омбыдағы төңкеріс нәтижесінде өзін «Жоғары Билеуші» деп жариялаған адмирал Колчак кезінде қаралды. «Николайдың заманы мен тәртібі келген уақытта да» қазақ зиялылары көздеген мақсатынан таймады.

Колчак үкіметі Бас уәкілдің міндеті туралы Ережені талқылап, оған керекті материал жинау үшін қазақ даласына өз өкілдерін жіберді. 2-мамырда Семейге келген Ішкі Істер Министрлігінің өкілі Г. Малахов, аталған мекеменің Алашорда тағдыры туралы жоспарын бір топ қазақ интеллигенттеріне таныстырады.

1919 жылы 6-мамырда А. Бірімжанов, М. Тынышбаев, Р. Мәрсеков, А. Қозбағаров, С. Дүйсембинов, Х. Ғаббасов өлкені басқару туралы жаңа Ережеге өз көзқарастарын білдіріп, Ішкі Істер министрлігінің «Бұратаналар» бөліміне Семейден хат жолдайды. Онда ұлттық-территориялық автономия құру туралы шешім қабылдаған ІІ жалпықазақ сьезі, 1917 жылдың өн бойында өткен облыстық сьездердің қорытындысы болғанын, сол съезд шешіміне қарай қажетті жағдайларда әрекет жасағандарын (Ресей мемлекетін қалпына келтіру үшін Кеңес үкіметіне қарсы ортақ күреске қосылғандарын) сондықтан да қазіргі ауыр жағдайда Ресей мемлекетін қалпына келтіруге кедергі келтірмес үшін ұлттық мүддені қоя тұрып, Уақытша Бүкілресейлік Өкіметтің 1918 жылғы 4-қарашадағы бұйрығына көніп отырғандарын, бірақ бұл жарлықтағы қазақ өлкесін басқаратын арнайы органның құрылуы туралы ереженің кешігуі, қазақ халқын алаңдатып тұрғаны айтылды.

Одан әрі хатта, бұл мәселені шешуді жолсапарға өз өкілдерін жіберу арқылы емес, Омбыдағы үкіметпен келіссөз жүргізіп жатқан Алашорда өкілдері пікіріне жүгіну жолымен шешу дұрыс болатыны ескертілді. Сондай-ақ, хат иелері қазақ халқын басқару туралы Малахов әкелген жоспар-жобаға байланысты өздерінің мынадай ұсыныстарын да көрсетті:

1) Бас уәкілдік туралы. Алаш автономиясын құрайтын қазақ облыстарын басқаратын Бас уәкілдік жекелеген бір министрлік өкілдігі болмауы керек, ол қазақ халқын ұлттық басқару органы болуы тиіс. Сондықтан Бас уәкілдік Ішкі Істер министріне тәуелсіз болып, тек Министрлер Кеңесіне ғана бағынуы керек. Сонымен қатар Бас уәкілдіктің жанында жолдастарымен (орынбасар) қоса, Кеңес құрылуы тиіс.

2) Жергілікті жерлердегі басқару туралы. Бұл басқару ұлттық принципке негізделіп, облыстық әкімшілік және милиция басқармасы қазақ ұлттық басқару органына бағынсын. Ол үшін облыс-уез, болыстарда тікелей Бас уәкілдікке бағынатын ерекше органдар құрылуы қажет. Біздегі земство түрінде ойлайтын, өзін-өзі басқару органдарына келсек, қазіргі облыстық, уездік земстволар (барлық ұлтқа ортақ) сол күйінде қалып, ал болыстық земстволар қазақ, орыс халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерінің өзара айырмашылығы жер мен көктей болғандықтан, қазақтардікі орыс халқынан бөлек болғаны жөн. Болыстардағы әкімшілік органы земство мекемелеріне қосылып, оның міндеті земствоның бір мүшесіне жүктелсін.

3) Жекелеген мәселелер туралы. Діни істермен айналысатын жоғары инстанция — Бас уәкілдік жанындағы Кеңес болып, ол діни лауазымдары бар адамдармен толықтырылып отырса. Орыс бодандығындағы қазақтардың, шекаралас шет мемлекеттермен байланысы туралы істеріне қазақ ұлттық басқармасынан да адам қатыстырылуы қажет деп санаймыз.

Колчактың қазақ даласын басқаратын Бас уәкілдік тағайындау туралы жаңа Ережені жаңғыртқан әрекеті алайда жүзеге асқан жоқ. Мұның себебі, бір жағынан күннен-күнге жеңіліске ұшырап жатқан Ақ Армиядағы сәтсіздіктер болса, екінші жағынан ұлттық қозғалыстарға жауыға қарайтын орыс үкіметтеріне тән қасиетті бойына сіңірген Колчак билігінің өзінен болды.

Алашорда сонымен бірге Кеңес үкіметімен байланыс жасауға тырысты. Халел және Жанша Досмұхамедовтер Ленин, Сталинмен, сондай-ақ Халел Ғаббасов ұлт ісі жөніндегі халық комиссары Сталинмен келіссөз жүргізді. Мұның нәтижесі — аутономияның мәдени мұқтажына орталықтың көмегі, бүкілқазақтық құрылтайды шақыру, өлкеде азаматтық бітімге келу туралы уәделер болды.

Алаш қайраткерлеріне Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетінің 1919 жылғы 4 сәуірдегі және 1920 жылғы 15 сәуірдегі шешімімен амнистия жарияланса да, Кеңес үкіметі күшіне мінгеннен кейін, олардың өткенін ешуақытта ұмыта да, кешіре де алған жоқ. Түрлі әдіспен бүркеленген қудалау ақыры, Алаш зиялыларын жаппай қырғынға ұшыратты. Бұл зобалаңнан аман қалған саусақпен санарлық зиялы қазақ, өмірлерінің соңына дейін Мемлекеттік Қауіпсіздік Комиеті назарынан тыс қалмады. Ал атылғандардың үрім-бұтақтары да соңғыларының кебін киді.

Бұдан кейінгі Қазақстанның саяси тарихы бәрімізге белгілі. Алдымен 1920 жылы құрылған Қазақ Кеңестік Автономиялық социалистік республикасы, кейіннен 1936 жылы Қазақ Кеңестік Социалистік республикасы болған тұсында қазақтар отаршылдық қамытынан қол үзген жоқ. Қазақ халқы өз тілін, дінін, әдет-ғұрпын, саяси санасын жоғалту алдында тұрды. Өз тілінен жеріген ұрпақ пайда болды, мәңгүрттік пайда болды.

Ақпан төңкерісі

1917 жылы Ақпан төңкерісінің жеңісі күллі қазақ деген ұлт зиялыларының басын бір жерге қосуға мүмкіндік әкелді. 1917 жылдың сәуір-мамыр айларында көптеген облыс-уезд орталықтарында аймақтық қазақ съездері өткізіліп, қазақ комитеттері құрыла бастады. Олардың жекелеген өкілдері Уақытша үкіметтің жергілікті органдары болған облыстық және уездік атқару комитеттерінің құрамына енгізілді. 1917 жылы Қазақ сиездері Орынбор (Торғай облыстық), Орал (Орал облыстық), Семей (Семей облыстық), Омбы (Ақмола облыстық) т.б. қалаларында болды. Қазақ сиездерін өткізуге ұлт зиялылары белсене кірісті. Орал облыстық қазақтардың 1-ші сиезі 1917 жылы 19-22 сәуір аралығында Орал қаласында өтті. Сиезді уақытша қазақ комитетінің төрағасы Ғұбайдолла Әлібеков ашып, құттықтау сөз сөйледі. Осы сиезде бірінші кезекте Мемлекетті басқару туралы, Уақытша үкімет туралы және жүріп жатқан импералистік соғысқа көзқарас туралы мәселелер қаралды. Сиез төрт күнге созылды, сиездің соңғы төртінші күні облыстағы оқу-ағарту, мәдениет және т.б. мәселелер қаралды. Сиез делегаттары Орал облысында қазақтар арасында бастауыш, орта, жоғары білім беру жүйесі қанағаттанғысыз деп тауып, төмендегі шешімдерді қабылдады: – мұғалімдер сиезін шақыру қажет; – Орал қаласында уақытша орта оқу орнын ашу қажет, ерлер гимназиясының бағдарламасы негізінде қазақ балаларына арнайы оқу орнын ұйымдастырып, оны қазақтар қаражатына салынған бұрынғы кәсіптік мектептің үйіне орналастыру жөн деп табылсын; – қазақ тілінде газет, брошюралар шығару қажет деп табылсын; Сиезде бұдан басқа да мәселелер қаралды, басқа қаралған мәселелерді қосқанда саны 23-ке жеткен. Орал сиезінің қарарында облыс орталығында орта мектеп ашу және кәсіби мамандардың қатысуымен халық ағарту ісін реформалау мәселелерін талқылау үшін мұғалімдер құрылтайын шақыру қажеттілігі көрсетілді . Осы сиезде Жаһанша Досмүхамедов: «Біздің мақсатымыз – ел билеуді халықтың өз қолына беру, қазақ халқы автономияға ие болып, алдағы уақытта тағдырын өз қолына алады. Қалың қазақты аяусыз қанаған патша орнынан түсті. Ендігі жерде қазақты елдің тұрмысын, тілін білетін, мінез-құлқын, әдет-ғұрпын білетіндер ғана басқарады. Осыған байланысты қалай болғанда да біз Ресейден автономия алуға тиістіміз», деп өз ойын білдіреді . Жаһаншаның жалынды сөзінде мемлекеттің саяси құрылысы мен оның мемлекеттік тілі, оның қолдану аясы ашық түрде айқын айтылғанын біздер ұғынуымыз керек. Кешегі өткен 1986 жылғы желтоқсан оқиғасының құрбандары болған жастар да Жаһаншаның ой-пікірін қайталағанын біз еске түсірмей кете алмаймыз. XX ғасырдың басындағы алаш ардақтылары халықты ұлтаралық бірлікке шақырды, олар ұлтшылдықты арқау еткен жоқ, керісінше ұлтын сүйген ұлтжанды азаматтар екенін.

Қазақ АССР-і

Қазақ АССР-і орнағаннан соң 1924 жылы Орынборда маусымның 12-сінде Қазақ (қырғыз) білімпаздарының тұңғыш сиезі шақырылды. Осы сиезде 12-13 жыл бойы қолданылып, орнығып қалған қазақ тілінің дыбыстық табиғатына лайықталып өзгертілген, ресми түрде қабылданған альфавиттің мәні жөнінде, дыбыс әдісімен оқыту ісі жөніндегі мәселелер талқыланды [16]. Ал 1927 жылы Қызылордада жазу (графика) мәселесіне арналған конференцияда А.Байтұрсынов сиезде айтқан пікірін қуаттай келе: «Түрік жұртының 90%-і баяғыдан бері араб әрпін пайдаланып келеді. Әрқайсысының араб әрпімен жазылған хат мәдениеті бар (хат мәдениеті –сауаттылық, оның жүзіндегі өнер-білім, ілім, емле, үйрету әдісі, баспа істері, баспа мамандары, жазба мамандары, жазылған, басылған барша сөздер т.т.). Хат мәдениеті бар халыққа бір әрпін тастап, екінші әріпті ала кою оңай нәрсе емес», – деп өз ойын білдірген. А.Байтұрсынов – қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына көп күш жұмсаған адам. Осы талапты жүзеге асыру үшін А.Байтұрсынов қазақша сауат ашатын тұңғыш әліппе құралын жазды. Ол «Оқу құралы» деген атпен тұңғыш рет 1912 жылы Орынборда шығарылса, 1925 жылы Орынборда 7 рет қайта басылады.

Ал 1926 жылы «Әліппенің» жаңа түрін жазып ұсынады, бұл суреттермен берілген оқулық. 1926 жылы Қызылорда Ташкент баспалары бірігіп шығарған [18]. Қазақ тілін талдаптануда А.Байтұрсыновтың еңбегін және бір тұрғыдан ерекше бағалау керек. А.Байтұрсынов тіл мен әдебиет қана емес, этнография, тарих мәселелерімен де шұғылданғанын айту керек. Ахмет Байтұрсынов XX ғасырдың 20 жылдарында Қазақстанның оқу-ағарту комиссары, Алаш қозғалысының мүшесі, ғылым, әдебиет, өнер салаларында шығармашылық жұмыспен шұғылданды. А.Байтұрсынұлы «Ғылыми және практикалық білімнің жиынтығын бойына сіңірген халық қана айбарлы да бай болады» деп санады [19]. Ғасыр басында Алаш ардақтылары Қазақ АССР-ның Қазақ-Қырғыз Білім Комиссиясында жас ұрпаққа тәлім-тәрбие беруде, халқын мәдениетке сүйреуде жан аямастан қызмет етті. Білім Комиссиясы жұмысына Мағжан Жұмабайұлы, Мұхамеджан Тынышбайұлы, Сұлтанбек Қожанұлы, Жаһанша Досмұхамедұлы, Нәзір Төреқұлұлы, Жүсіпбек Аймауытұлы, Иса Тоқтыбайұлы, Санжар Асфендиярұлы, Халел Досмұхамедұлы т.б. қатысты [20]. Алаш ордасы партиясы қазақ халқына.

Алаш жылнамасы

  • 1905 жыл, 26 маусым – Қоянды жәрмеңкесіндеРесей патша үкіметінің министрлер кабинетіне сөз бостандығы мен ана тілінде оқу, діни еркіндік т.б. мәселелерді көтерген 12.767 қазақ азаматы қол қойған петиция (құзырхат) жолданды.
  • 1905 жыл, 15 тамыз – Нижний Новгород қаласында Бүкілресейлік мұсылмандардың I сиезі өтті.
  • 1905 жыл, 17 қазан – Ресей патша үкіметі баспасөз бостандығына, мектепте ана тілде оқу еркіндігіне т.б. рұқсат берген манифестжариялады.
  • 1905 жыл, 6-13 қараша – Мәскеуде жергілікті жер және қала қайраткерлерінің сиезі өтіп, мұнда Ә.Бөкейхансөз сөйледі. Ресми үкімет «А.Байтұрсынұлының 46 мысалын бастыруға рұқсат бермей жатқанын» жеткізді.
  • 1905 жыл, 19 қараша – I автономшылар сиезінде Мұхаметжан Тынышбаевтың«Киргизы и освободительное движение» атты баяндамасы оқылды.
  • 1905 жыл, 25-27 қараша – «Семипалатинский листок» газетінде Ә.Бөкейханның «Абай (Ибрагим) Кунанбаев. Некролог» атты еңбегі жарияланды.
  • 1905 жыл, желтоқсан – Орал каласында Қазақ облыстары өкілдерінің сиезі өтті. «Қазақ конституциялык-демократиялық партиясын» кұру туралы шешім алынды. Сиезге Ә.Бөкейхан, Ж.Сейдалин, Б.Қаратаев, Б.Сыртанов, М.Тынышбаев, М.ДулатовХ.Досмұхамедұлы, Ғ.Бердиев, М.Бақытгереев, И.Тоқбердиев, Н.Ипмағамбетов, М.Мұқанов, М.Рахымберлиев, Ізбасаров, Ү.Дүйсембин т.б. қатынасты. Мұнда «Қазақ конституциялық-демократиялық партиясының» бағдарламасы қабылданды.
  • 1906 жыл, 15-23 қаңтар – Санкт-Петербургқаласында Бүкілресейлік мүсылмандардың II сиезі өтті. Сиезге С.Жантөрин, У.Танашев, М.Оразаев, Ш.Қосшығұлұлы т.б. қазақтар қатынасты.
  • 1906 жыл, 27 сәуір-10 шілде – Ресей Мемлекеттік I Думасы жұмыс істеді. Оған қазақтан Ә.Бөкейхан, А.Бірімжанов, С.Жантөрин, А.Қалменов, Д.Тұндыт, Ш.Қосшығұлұлы, Б.Құлманов, М.Тайын мүше болды.
  • 1906 жыл, маусым – Семейде қазақ сайлаушыларының сиезі өтті. Сиезде Ә.Бөкейхан, Ш.Құдайбердіұлыт.б. сөз сөйледі.
  • 1906 жыл, 16 тамыз – Нижний Новгородта Ресей Мұсылмандарының III сиезі өтті. Сиезге С.Жантөрин, Ш.Қосшығұлұлы, Ж.Алдоңғаров т.б. қазақтар қатысты.
  • 1906 жыл – Қазан қаласында Ресей мұсылмандары мұғалімдерінің сиезі өтті.
  • 1906 жыл – «Русский Туркестан» журналында М.Тынышбаевтың «Киргизы и освободительное движение» атты мақаласы жарияланды.
  • 1907 жыл, 20 ақпан-3 маусым-Ресей Мемлекеттік II Думасы жұмыс істеді. Оған қазақтан М.Тынышбаев, Т.Алдабергенов, Ш.Қосшығұлүлы, Б.Қаратаев, Б.Құлманов, А.Бірімжанов, Т.Нүрекенов мүше болды.
  • 1907 жыл, 31 наурыз – Санкт-Петербургте Оқу министрлігінде ұлт мектептерінің жайын қараған кеңес өтті. Оған қазақтан Ғ.Балғымбайұлы мен О.Әлжанов қатынасты.
  • 1907 жыл, 3 маусым – Ресей патша үкіметі баспасөз бостандығына, мектепте ана тілде оқу еркіндігіне т.б. шектеу қою туралы Заң шығарды.
  • 1907 жыл – II Мемлекеттік Дума таратылғанда, Ш.Қосшығұлұлы Ә.Бөкейханның ұсынысымен Ресейдегі түрік-мұсылмандарының, соның ішінде қазақтың нақты жағдайын баяндау үшін Түркияғабарып кайтты.
  • 1907 жыл – Қазанда М.Көпейұлының«Хал-ахуал», «Тіршілікте көп жасағаннан көрген бір тамашамыз», «Сары Арқаның кімдікі екені» атты 3 кітабы бірдей жарық көрді.
  • 1907 жыл, 18 желтоқсан – Санкт-Петербург сот палатасының төтенше мәжілісі Ә.Бөкейханды «Выборг үндеуіне» кол қойғаны үшін 1908 жылдың 21 қаңтарынан 3 ай мерзімге Семей түрмесіне камауға шешім шығарды.
  • 1908 жыл – Париждың «Lа Revue du Monde Musulman» журналы ұлт, дін және әлемдік келісім мен татулыққа еңбек сіңіргені үшін Исмаил Гаспринскийді Нобель сыйлығына ұсынды.
  • 1909 жыл – Ахмет Байтұрсынұлы«Қарқаралыда өкіметке қарсы әрекеттер жасады» деген айыппен тұтқындалып, 2 жылға жер аударылды.
  • 1909 жыл – Шәкәрім мен КәкітайӘ.Бөкейханға хат жазып, «Қарауыл мұжыққа кетіп барады. 15 десятинадан жер алайық па?» деп сұраған. Әлихан: «Бұл жолсыз қоқан-лоққы. Құнанбай баласы Тобықтыға мұрындық болды деген атқа қаларсың. Не болса да жұртпен көр» деп ақыл қосқан.
  • 1909 жыл – Петерборда Абайдыңөлең кітабы басылып шықты.
  • 1909 жыл – Петерборда А.Байтұрсынұлының «Қырық мысал» жинағы жарық көрді.
  • 1909 жыл – Уфаның «Шарқ» баспасынан М.Дулатовтың «Оян, қазақ!» кітабы жарық көрді.
  • 1910 жыл, 9 наурыз – А.Байтұрсынұлы Орынборғакелді. Ағартушы өмірінің жаңа кезеңі басталды.
  • 1910 жыл, 30 қыркүйек – сұлтан Б.Қаратаев Ә.Бөкейханға Қазақстандағы жер мәселесін шешу жолдары туралы хат жолдады.
  • 1910 жыл, 21 қазан – Ұзынағашта Жетісу қазақтарының жер мәселесіне байланысты кеңесі өтті. Оны Б.Сыртанов ұйымдастырды.
  • 1910 жыл – Қазанның Кәрімовтер баспасынан қазақтың тұңғыш романы М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамалы» жарық көрді.
  • 1910 жыл – Орынбордың «Вақт» газетінің баспаханасынан Ғ.Қараштың«Ойға келген пікірлерім» атты пәлсапалық-танымдық кітабы жарық көрді. Мұнда мұсылман әлемін оятуға себепші болған М.Абдуһу мен Ж.Ауғани пайымдары зерделенеді.
  • 1911 жыл – Қазақтың тұңғыш журналы – «Айқап»шыға бастады. Бас редакторы – М.Сералин.
  • 1911 жыл – Уфадағы «Ағайынды Кәрімовтер мен Хұсайыновтар баспаханасынан» Ғ.Қараштың «Өрнек» атты пәлсапалық-танымдық кітабы жарық көрді. Мұны «Ғалия» медресесінің шәкірттері бастыртты. Аталған еңбекте де мұсылман әлемін оятуға себепші болған М.Абдуһу мен Ж.Ауғани ойлары біршама сараланған.
  • 1911 жыл – М.Дулатов «Оян, қазақ!» кітабында өкіметке қарсы халықты көтерді» деген айыппен Семейде абақтыға жабылып, 103-129 статьялар бойынша 19 ай қапаста жатты.
  • 1911 жыл – Орынборда Шәкәрім қажының «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» және «Мұсылмандық шарты» атты екі бірдей кітабы жарық көрді.
  • 1911 жыл – Уфада «Ғалия» медресесінің шәкірттері И.Арабаев пен Х.Сәрсекеұлының қазақ-қырғыз балаларына арналған жәдитше әліппесі жарық көрді.
  • 1912 жыл – Орынборда А.Байтұрсынұлының «Оқу құралы. Усул сотие жолымен тәртіп етілген қазақша алифба» еңбегі жарық көрді.
  • 1912 жыл – Қазанда М.Жұмабаевтың«Шолпан» атты өлеңдер жинағы басылып шықты.
  • 1913 жыл, 2 ақпан – Орынбордағы Кәрімов-Хұсаинов баспаханасынан «Қазақ»газетінің 1-саны шықты. Бас редакторы – А.Байтұрсынұлы.
  • 1913 жыл, 23 мамыр – «Қазақ» газетінде Х.Досмұхамедұлының «Алаш» не сөз?» атты мақаласы жарияланды.
  • 1913 жыл – «Айқап» журналында Ж.Сейдалиннің «Азып-тозып кетпеске не амал бар?» атты мақаласы жарияланды.
  • 1913 жыл, 18 маусым – «Айқап»журналында Ә.Бөкейханның Ж.Сейдалиннің хатына жауап ретінде «Ашық хат» деген мақаласы жарияланды
  • 1914 жыл, 18 сәуір – Омбыда қазақ жастарының бейресми «Бірлік» ұйымы құрылды.
  • 1914 жыл – Петербордың «Речь» газетінде Ә.Бөкейханның қазақ халқын орыстандыру мен шоқындыруға қарсы мақаласы жарық көрді.
  • 1914 жыл, қыркүйек – түркі жұртының даңқты қайраткері И.Гаспринский (1851-1914) қайтыс болды. Қазақ басылымдарында мұнақып берілді.
  • 1914 жыл – Орынборда А.Байтұрсынұлының «Тіл-кұрал. Қазақ тілінің сарфы. 1-жылдық» атты оқулығы жарық көрді.
  • 1914 жыл, 6-10 желтоқсан – Петерборда Мұсылмандар сиезі өтіп, «ортақ тіл» мәселесі талқыланғанда биік мінбеден Қазақ тілінің түрік тілдері ішінде айрықша орны бар екені айтылды.
  • 1915 жыл – М.Тұрғанбаевтың «Пайғамбар заманы» атты кітабы жарық көрді.
  • 1915 жыл – Н.Күзембайұлының «Құран құралы» атты еңбегі жарияланды.
  • 1915 жыл – М.Шоқай Ташкентте зиялылар мен білікті шәкірттердің басын қосқан «Кеңес» атты жасырын ұйым құрды.
  • 1915 жыл, 4 каңтар – «Қазақ» газетінде С.Дөнентаевтың «Ұлтшылға» атты өлеңі басылды.
  • 1915 жыл, 21 қыркүйек – даңқты ғалым, қазақ халқының кең жүректі досы, Ертіс бойындағы Тұзқаланың тумасы Григорий Потанин80-ге толды. Ол туралы Ә.Бөкейхан 1913 жылы, М.Дулатов 1915 жылы «Қазақ» газетінде мақала жазды. Мерейтойға А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов тағылымды жыр арнады. Қазақ шәкірттері арнайы жинақ шығаруды жоспарлады.
  • 1915 жыл, 8 желтоқсан – түркі халықтарының атынан Венага келген ресми делегация Австрия министр-президенті Шрюргк пен Сыртқы істер министрінің орынбасары граф Форгачқа негізгі мәселелердің қатарында «Қазаққа саяси- әкімшілік тәуелсіздік әперу» ұсыныс-хатын тапсырды.
  • 1915-1918 жылдар – Уфада «Ғалия» медресесінің шәкірттері «Садақ» атты қолжазба журнал шығарды.
  • 1916 жыл – Мемлекеттік Думаның Мұсылмандар фракциясы жанындағы бюроға Ә.Бөкейхан еніп, жұмыс істеді.
  • 1916 жыл – Н.Төреқұлов жасырын бағыттағы «Еркін дала» ұйымын кұрды.
  • 1916 жыл – Торғайдағы ұлт-азаттық көтеріліс басталды. 1916 жыл – Қарқара көтерілісі басталды.
  • 1916 жыл – «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның, А.Байтұрсынұлының, М.Дулатовтың «Алаштың азаматтарына»атты үндеуі жарық көрді.
  • 1916 жыл, 8 қазан – «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Алашқа» атты өлеңі жарияланды.
  • 1916 жыл, 26 қараша – «Алаш»газеті шыға бастады. 1916 жыл – Б.Қаратаев, Ж.Досмұхамедұлы, Ж.Сейдалин Петроградқа арнайы барып, IV Мемлекеттік Дума алдында қазақтарды окоп жұмысына алу жөніндегі жарлықты тоқтатуды сұрады.
  • 1916-1918 жылдар – Омбыда «Бірлік» ұйымы жастарының «Балапан» атты қолжазба журналы шығып тұрды. Редакторы – Қ.Кемеңгеров.
  • 1916 жыл, 23 желтоқсан – 1917 жыл, 12 каңтар – Ә.Бөкейхан бастаған қазақ қайраткерлері Күнбатыс майданының Земскі комитетінің рұқсатымен Земгордың дружиналарында әскери қызметтегі жерлестерімен (саны 12 мыңнан асады) кездесіп, жағдайларын білді.
  • 1917 жыл – Б.Күлеевтің «Шын сүйіскендер», М.Дулатовтың «Тікбақайлар», «Қызыл қашар» пьесалары сахналанды.
  • 1917 жыл – Мемлекеттік Думаның Мұсылмандар фракциясы жанындағы бюроға М.Шоқай еніп, жұмыс істеді.
  • 1917 жыл, наурыз – Оралда, Семейде, Омбыда, Алматыда, Торғайда Қазақ комитеттері құрылды.
  • 1917 жыл, 9 наурыз – «Алаш» газетінде Н.Күзембайұлының «Ұраным – Алаш!» атты өлеңі жарияланды.
  • 1917 жыл, 15 наурыз – Минскіден Ә.Бөкейхан бастаған 15 қайраткер Алаштың 25 белгілі елді мекеніндегі нақты азаматтарға хат жолдады. Мұнда: «Жаңа құрылған үкімет дүкенін сүйеу үшін қазаққа ұйымдасу керек. Учредительное собрание сайлауларына қазақ болып қамдану керек» деп жазылған.
  • 1917 жыл, 17 наурыз – «Қазақ» газетінде А.Мәметұлының «Алашқа сәлем» атты өлеңі басылды.
  • 1917 жыл, 2-8 сәуір – Орынбор қаласында Торғай облыстық қазақ сиезі өтті. Сиез жалпықазақ сиезін шақыру жөнінде бюроның құрамын бекітті. Оған Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов т.б. мүше болып енді. Сиез төрағалығына А.Байтұрсынұлы сайланды.
  • 1917 жыл, 12 сәуір – «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның, М.Шоқайдың, М.Дулатовтың дентиннің«Алаш ұлына» атты үндеу-мақаласы жарық көрді.
  • 1917 жыл, 12 сәуір – «Қазақ» газетінде С.Дөнентаевтың«Азаттық күні» өлеңі жарияланды.
  • 1917 жыл, 12-14 сәуір – Алматы каласында Жетісу облыстық қазақ сиезі өтті. Сиез төрағалығына Ы.Жайнақов сайланды.
  • 1917 жыл, сәуір – Түркістан комитеті құрылды.
  • 1917 жыл, сәуір – Ә.Бөкейхан Уақытша үкіметтің Торғай облысындағы комиссары болды.
  • 1917 жыл, 16 сәуір – Ташкенткаласында Түркістан мұсылмандарының I құрылтайы өтті.
  • 1917 жыл, 21 сәуір- «Алаш» газетінде елді бірлікке, белсенділікке шақырған «Алаш балалары» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл, 19-22 сәуір – Орал қаласы Орал облыстық қазақ сиезі болды.
  • 1917 жыл, 20-25 сәуір – Бөкей Ордасы облыстық қазақ сиезі өтті. Сиез төрағалығына У.Танашев сайланды.
  • 1917 жыл, 25 сәуір – 7 мамыр – Омбы қаласында Ақмола облыстык қазақ сиезі өтті. Сиез төрағалығына А.Тұрлыбаев сайланды.
  • 1917 жыл, 27 сәуір – 7 мамыр – Семей облыстык Қазақ сиезі болды. Сиез төрағалығына Ж.Ақпаев сайланды.
  • 1917 жыл, 1-11 мамыр-Мәскеу каласында Бүкілресейлік мұсылмандар сиезі өтті. Сиезде құрылған мұсылман Кеңесінің атқару комитетіне Ж.Досмұхамедұлы, У.Танашев, Ж. Ақпаев, К.Тоғысов сайланды. Сиез шешімімен Бүкілресейлік мұсылмандар кеңесі, «Шура-и ислам»құрылды..
  • 1917 жыл, 2 маусым – Верный каласында Жетісу облыстық қазақ сиезі өтті.
  • 1917 жыл, маусым – Ойыл каласында Орал облыстык II Қазақ сиезі өтті.
  • 1917 жыл, маусым – «Сарыарқа» газеті шыға бастады. Шығарушылары – Х.Ғаббасов, Р.Мәрсеков.
  • 1917 жыл, 24 маусым – «Бірлік туы» газеті шыға бастады. Шығарушысы – М.Шоқай.
  • 1917 жыл, 21-26 шілде – Орынбор қаласында Бірінші жалпықазақ сиезі өтті. Сиезде мемлекеттік кұрылыс, Қазақ автономиясы, жер, оқу, дін, қазақ саяси партиясы, әйел, құрылтай жиналысына, мұсылмандар кеңесіне депутаттар сайлау, партия бағдарламасын дайындау мәселелері көтерілді.
  • 1917 жыл, 2-5 тамыз – Ташкент-Түркістан аймағы қазақ-қырғыздарының сиезі өтті. Сиез төрағалығына М.Тынышбаев сайланды.
  • 1917 жыл, тамыз – Верный каласында Жетісу облыстық II қазақ-қырғыз сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 21 тамыз – «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Қайда едің?» атты терең пәлсапалы, елшіл өлеңі жарияланды.
  • 1917 жыл, 20-25 тамыз – Ақтөбе қаласында Торғай облысы қазақтарының II сиезі өтті. Сиез төрағалығына М.Есполов сайланды.
  • 1917 жыл, қыркүйек – Ақмола облысы қазақтарының II сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 8-11 қыркүйек-Ташкент қаласында Түркістан мұсылмандарының II құрылтайы өтті.
  • 1917 жыл, 10 қыркүйек – Бөкей Ордасыоблыстық II қазақ сиезі болды.
  • 1917 жыл, 12 қыркүйек – Семей облыстық II қазақ сиезі болды.
  • 1917 жыл, 17-20 қыркүйек – Ташкент қаласында Түркістан мұсылмандарының III құрылтайы өтті.
  • 1917 жыл, 18 кыркүйек – Түркістан каласында Орал облысы молдаларының сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 8-11 казан – Түркістан қаласында Сырдария облыстық қазақ сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 8-15 казан – Том каласында Сібір автономиясын құру туралы жалпысібір сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 31 казан – Омбы қаласында ұлттық Алаш партиясынқұруға арналған Құрылтай өтті.
  • 1917 жыл, қазан – Семей жүртшылығы қайраткер Ә.Бөкейханды құрметпен қарсы алды.
  • 1917 жыл – «Сарыарқа» газетіне «Алаш» партиясына мүшелікке кірмек болған азаматтарға қойылатын талаптар мен партияның бағдарламасына енгізілетін мәселелер турасындағы «Алаш партиясы» мақаласы жарияланды.
  • 1917 жыл, 14 қараша – «Қазақ» газетінде «Алаш партиясы» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл, 21 қараша-«Қазақ» газетінде «Алаш партиясының проғрамының жобасы» жарық көрді.
  • 1917 жыл, 21 қараша – «Сарыарқа» газетінде С.Торайғыровтың«Алаш ұраны» өлеңі жарияланды.
  • 1917 жыл, 22-27 қараша – Торғай облыстық Кеңесінің сиезі өтті.
  • 1917 жыл, 25 қараша – Петроградта Ресей боданындағы сансыз ұлттың тағдырын шиеленістірген, Азамат соғысына себепші төңкеріс болды.
  • 1917 жыл, 26 қараша – «Қазақ» газетінде ұлт әскерін қалыптастыру туралы «Ел қорғау» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл, 26-28 қараша – Түркістан мұсылмандарының IV өлкелік төтенше құрылтайы. Құрылтайда «Түркістан автономиясы» жарияланды. Оның төрағасы болып М.Тынышбаев сайланды.
  • 1917 жыл, 27 қараша – Қоқанда Түркістан автономиясы (мұхтарият) жарияланды.
  • 1917 жыл, 5-13 желтоқсан – Екінші жалпықазақ сиезі болды. Сиезде Алашорда үкіметі, Алаш автономиясы жарияланды. Алашорданың төрағасы болып баламалы негізде Ә.Бөкейхан сайланды.
  • 1917 жыл, 23 желтоқсан – «Қазақ» газетінде «Жалпы қазақ съезінің қаулысы» атты Алаш Орда үкіметін жариялаған жиынның құжаты шықты.
  • 1917 жыл, 23 желтоқсан – «Қазақ» газетінде «Түркістан автономиясы» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл – «Сарыарқа» газетінде С.Торайғыровтың «Ғалиханның Семейге келуі» атты мақаласы жарияланды.
  • 1917 жыл, 23 желтоқсан – «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның «Мен кадет партиясынан неге шықтым?» деген мақаласы жарияланды.
  • 1917 жыл, 26 желтоқсан – «Сарыарқа» газетінде Алашқа қарсы адамдар туралы «Қазақтан шыққан арамзалар» атты макала басылды.
  • 1917 жыл, 31 желтоқсан – «Қазақ» газетінде «Алаш бірлігі» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл – «Қазақ» газетінде жалпы қазақ сиезі бекіткен Алаш автономиясының таяудағы міндеттері туралы «Тығыз жұмыстар» атты мақала жарияланды.
  • 1917 жыл, желтоқсан – 1918 жыл, ақпан – Алаш қайраткерлері туралы халыққа кең мағлұмат берген С.Торайғыровтың «Таныстыру» дастаны жазылды.
  • 1918 жыл, 6-9 қаңтар – Түркістан қаласында Сырдария облысы қазақтарының сиезі өтті. Сиезге Алашорда атынан Б.Құлманов, М.Дулатов, Т.Құнанбаев қатысты.
  • 1918 жыл, қаңтар – Алматы қаласында Жетісу облыстық қазақ сиезі өтті.
  • 1918 жыл, қаңтар – «Абай» журналында Ж.Аймауытұлының«Алаш ұлдарына арналған ұран» атты өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл, 15 қаңтар – «Қазақ» газетінде Алаштың елдік рәмізін сипаттаган «Орда гербі (таңбасы)» атты мақала басылды.
  • 1918 жыл, 22 қаңтар – «Сарыарқа» газетінде Ж.Аймауытұлының «Алашқа» атты өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл – «Қазақ» газетінде Ә.Бөкейханның «Саяси хал» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл, 22 қаңтар – «Сарыарқа» газетінде Ә.Ермековтің «Жасасын, Алаш, жасасын!» атты мақаласы басылды.
  • 1918 жыл 22 қаңтар – алғаш «Ұран» газетінде, «Сарыарқа» газетінде Ғ.Қараштың «Алаш азаматы» атты өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл, 22 қаңтар – «Сарыарқа» газетінде Х.Ғаббасовтың «Алаш автономиясы» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл, ақпан – Қаратөбе қаласында Орал облыстық VI қазақ сиезі өтті.
  • 1918 жыл, наурыз – Х.Досмұхамедұлы және Ж.Досмұхамедұлы Мәскеуге барып, Алашорда атынан В.Ленинмен, И.Сталинмен кездесіп, II жалпықазақ сиезінің қаулысын табыс етті.
  • 1918 жыл, 6 наурыз – Алаш қаласында (Семей) ұлт әскерінің басшысы Қ.Нұрмұхамедов большевиктер қолынан қаза тапты. Оны ел «тұңғыш құрбан» деп атап кетті.
  • 1918 жыл, 15 наурыз – «Бірлік туы» газетінде большевиктердің Түркістан автономиясын талқандағанын айна-қатесіз сипаттаған Х.Болғанбаевтың «Тұла бойлары қан сасиды» атты мақала-естелігі жарық көрді.
  • 1918 жыл, 19 наурыз – Совет үкіметінің мүшесі, ұлт жұмыстарын басқарушы комиссар Сталин Мәскеуден Семейдегі Алаш Ордасының бастығы Ә.Бөкейхан мен Х.Ғаббасовты телеграфқа шақырды. Онда Сталин: «…қазақ-қырғыз өкілдері жергілікті советтермен бірігіп, ұлт ниеттерін жарыққа шығаруға сиез шакыратын комиссия құру керек» – деп, алашордашылардан осы мәселеге байланысты жауап қайтаруын өтінді.
  • 1918 жыл, 21 наурыз – Алашордашылар кеңес үкіметін Россиядағы барлық автономиялы халықтардың кіндік үкіметі деуге қаулы қылды.
  • 1918 жыл – «Сарыарқа» газетінде Сырдария сиезінде қаралған мәселелер туралы «Алаш һәм Түркістан» атты мақала жарияланды.
  • 1918 жыл, 3 сәуір – Алашорда үкіметі атынан Алаш автономиясын жариялау жөнінде РКФСР министрлер кеңесіне жеделхат жіберілді.
  • 1918 жыл, 3 сәуір – «Үш жүз» партиясы барлық жұмысшы табының мүдделерін қорғайтын үндеу тастады.
  • 1918 жыл, 5-13 сәуір – Омбы қаласында қазақ жастарының тұңғыш сиезі өтті. Мұнда барлық жастар ұйымы «Жас Азамат» ұйымына топтасты.
  • 1918 жыл, 5 мамыр – Омбы қаласында Алаш жастарының I сиезі өтті.
  • 1918 жыл – Большевиктер қолынан Оралда – сардар Н.Сарбөпин, Мақаншыда – қайраткер О.Әлжанов опат болды.
  • 1918 жыл, 10-13 мамыр – Алаш қаласы Семей облыстык III Қазақ сиезі өтті.
  • 1918 жыл, 18-21 мамыр – Жымпиты каласында Орал облыстық IV Қазақ сиезі өтті. Сиез төрағасы болып Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Сиезде «Ойыл уәлаятының уақытша үкіметі» құрылды.
  • 1918 жыл, 25 мамыр – Жетісу облыстық IV қазақ сиезі болды.
  • 1918 жыл, 11-12 маусым – Алашорданың кеңес үкіметі декреттерінің күшін жою, уақытша жер пайдалану, әскери кеңес құру, облыстар мен сиездерде Алашорда үкіметінің кеңестерін құру туралы қаулылары шықты.
  • 1918 жыл, 30 маусым – «Қазақ» газетінде қаламгер Ж.Жәнібекұлының «Аттан, Алаш азаматы!» атты мақаласы жарық көрді.
  • 1918 жыл, 3 шілде – «Сарыарқа» газетінде Б.Майлиннің«Алашордаға» өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл – «Қазақ» газетінде Н.Наушабаевтың «Алашордаға» өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл – «Абай» журналында М.Дулатовтың «Алашқа» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл – «Абай» журналында Ж.Аймауытұлының «Ұлтты сүю» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл, 15 шілде – Омбыда Сібір Уақытша үкіметінің министрлер кеңесі Ә.Ермековтің «Қазақ және Сібір қарым-қатынасы туралы» жобасын тыңдады.
  • 1918 жыл, 30 шілде — Омбыдағы Алаш партиясының бас кеңесі Алашорда үкіметін қолдауға шақырған «Алаш азаматтарына» үндеуін жариялады.
  • 1918 жыл, 30 шілде – «Қазақ» газетінде большевиктерге қарсы күресуге шақырған «Аттан, Алаш азаматы» атты үндеу жарияланды.
  • 1918 жыл, 30 шілде – Петропавл каласында Алаш жастарының тұңғыш газеті – «Жас Азамат» басылымының 1-саны жарық көрді.
  • 1918 жыл, 30 шілде – «Жас Азамат» газетінің 1-санында большевизмнің имансыздығын меңзеген Қ.Кемеңгеровтің «Бұлінгеннен бұлдіргі алма!» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл, 29-30 шілде, 2-3 тамыз – Алашорда үкіметі Сібірдің Уақытша үкіметімен келісім жасады.
  • 1918 жыл, 18 тамыз – «Жас Азамат» газетінде М.Жұмабаевтың «Мен жастарға сенемін» атты өлеңі жарияланды.
  • 1918 жыл, 10-31 тамыз – Лепсі қаласында Жетісу облыстық V қазақ сиезі өтті.
  • 1918 жыл – Түркістан тұлғасы, өзбек қайраткері А.Фитраттың «Әмір-Темір сағанасы» атты пъесасы жарық көрді. Мұнда жалпы түркі халқының ауыр тағдыры сипаттала келе «Тұранның … қазағы аштан өлді» делінеді.
  • 1918 жыл, ақпан-қазан – Семейде «Абай» журналы шығып тұрды. Ұйымдастырғандар – Ж.Аймауытов пен М.Әуезов.
  • 1918 жыл, 10 қыркүйек – «Қазақ» газетінде «Үш жүз» партиясының серкесі К.Тоғысовтың Алаш Ордаға хаты және осы хатқа берілген жауап басылған.
  • 1918 жыл, 11 қыркүйек – Батыс Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағалығына Ж.Досмұхамедұлы сайланды.
  • 1918 жыл, 16 қыркүйек – «Қазақ» газетінде М.Дулатовтың «Алаш Орда» атты мақаласы жарияланды.
  • 1918 жыл, 8-23 қыркүйек – Уфа мемлекеттік мәжілісі өтті. Оған Ә.Бөкейхан, М.Шоқай, Х.Досмұхамедұлы, М.Тынышбаев, А.Байтұрсынұлы т.б. қатысты.
  • 1918 жыл, қазан – Түркістан каласында Сырдария облыстық қазақ сиезі өтті.
  • 1918 жыл, 14-17 қазан – Қостанай қазақтарының төтенше сиезі.
  • 1918 жыл – Алаш қайраткерлері А.Байтұрсынұлы, М.Дулатов, Р.Мәрсеков ҚытайдыңШәуешек қаласына барды.
  • 1918-1923 жылдар – Орталық Азияда түркі халықтарын большевизмнен азат ету қозғалысы (басмашы) жүрді.
  • 1919 жыл – Омбыда шығатын «Трудовая Сибирь» журналында С.Садуақасұлыныңқазақ әдебиетіне кең талдау жасаған «Киргизская литература» атты очеркі жарияланды.
  • 1919 жыл – М.Шоқай эмиграцияға кетер алдында Тифлиске аялдағанда, «Вольный горец», «Борьба» газеттерінде жұмыс істеді.
  • 1919 жыл, 14-20 шілде – Ойыл қаласы Орал облыстық VI қазақ сиезі өтті.
  • 1919 жыл, 3 тамыз – «Жизнь национальностей» газетінде А.Байтұрсынұлының «Революция и киргизы (казахи)» атты мақаласы жарияланды.
  • 1920 жыл – Орынборда Қазақ халыққа білім беру институты ашылды. Директоры-М.Мырзаұлы. А.Байтұрсынұлы, Е.Омаров, М.Дулатов, Т. Шонанов осында дәріс оқыды.
  • 1920 жыл – Қазақстан баспасы ашылып, мұнда қазақ кітаптарын сараптайтын алқа құрылды. Оның құрамына А.Байтұрсынұлы, Ә.Бөкейхан, Ж.Аймауытұлы, С.Садуақасұлы, Х.Болғанбаев кірді.
  • 1920 жыл,18 наурыз – Жетісу қазақтарының сиезі өтті. Сиезді М.Тынышбаев басқарды.
  • 1920 жыл, наурыз – Ж.Досмұхамедұлы В.И. Ленинге, И.В. Сталинге, Л.Д. Троцкийге «Батыс Алашорда үкіметінің кызмет-әрекеті туралы баяндама хатты» тапсырды.
  • 1920 жыл, 25 мамыр – Т.РысқұловОК мен В.И. Ленинге «Түркістан республикасының жағдайы туралы» жоба тапсырды. Мұнда саяси, қаржылық, әскери, аумақтық тәуелсіздік мәселесі айтылған еді.
  • 1921 жыл – Орынборда С.Садуақасұлының «Жастарға – жаңа жол» атты кітабы жарық көрді. Мұнда XX ғасыр басындағы жастар ұйымдары туралы деректер бар.
  • 1922 жыл – Х.Досмұхамедұлының жетекшілігімен «Абай. Таңдамалы өлеңдері» атты жинақ жарық көрді.
  • 1922 жыл – Қазақ АССР-нің Қазан қаласындағы баспа істері жөніндегі өкілі, ақын Б.Күлеевтің әзірлеуімен осы қалада Абайдың, С.Торайғыровтың, М.Жұмабаевтың кітаптары жарық көрді.
  • 1922 жыл, 8 шілде – «Еңбекші қазақ» газетінде А.Байтұрсынұлының «Қалам қайраткерлері жайынан» атты мақаласы жарияланды.
  • 1922 жыл, тамыз – Ташкентте Түркістан зиялылары А.Байтұрсынұлының 50 жылдық мерейтойын лайықты атап өтті.
  • 1922 жыл, 19 тамыз – С.Садуақасұлы, Ә.Байділдин, Е.Алдоңғаров Қазақстан автономиялық республикасының басшылығы атына 30 қазақ азаматын білім және технология үйрену үшін Батыс Еуропаға жіберуді өтініп хат жазды.
  • 1922 жыл – Түркістан зиялылары А.Байтұрсынұлына сыйлық-ескерткіш ретінде алтын жетон тапсырды. Оның бір жағына: «Түркістан зиялыларынан белгі. 1922 жыл, 2 ауғыст», екінші жағына: «Ақа! Күшті сенің қаламың. Халық ісі – сенің тамағың. Жаса, ұлт мектебінің жүрегі!» деп жазылыпты.
  • 1922 жыл, қараша – желтоқсан – Орынборда білікті қазақ жастарының «Өртең» атты газеті шығып тұрды. Ол 29 желтоқсанда «ұлтшылдық әрекеті үшін» жабылды.
  • 1922 жыл 4 желтоқсан – Түркістан автономиялық республикасы Білім комиссиясы жанынан «Талап» мәдениет көркейтушілердің қауымы ашылды. Төрағасы – Х.Досмұхамедұлы.
  • 1922 жыл – қазақтың тұңғыш киносценарий – «Бекет батыр» жазылды. Оны Х.Досмұхамедұлы мен Ә.Диваев қарап пысықтап шықты.
  • 1922-1927 жылдар – Мәскеуде КСРО халықтарының орталық баспасының Шығыс бөлімінде қазақ секциясы (қарапайым тілде «Күншығыс» баспасы) жұмыс істеді. Мұнда Ә.Бөкейхан, М.Жұмабаев, Н.Төреқүлов т.б қызмет атқарды.
  • 1923 жыл, 6 қаңтар – Ташкенте «Талап» ұйымында С.Қожанов қазақ ағарту ісінің қазіргі қалпы мен болашағы туралы баяндама жасады.
  • 1923 жыл, 26 қаңтар – Ташкентте Қазақ институтында «Талап» ұйымының кезекті жиыны өтіп, М.Тынышбайұлы «Түрік-моңғол тарихы туралы» атты дәріс оқыды.
  • 1923 жыл, 29 қаңтар – Қазан қаласында ақын Б.Күлеев трагедиялық жағдайда қайтыс болды. Мағжан оны «таспиықтан үзіліп түскен тас» деп бағалады.
  • 1923 жыл, ақпан – Мәскеудегі «Күншығыс» баспасының жанынан Н.Төреқұлов редакторлық жасаған «Темірқазық» журналы шықты.
  • 1923 жыл – Орынборда А.Байтұрсынұлының 50 жылдык мерейтойы ресми аталып өтіп, онда С.Садуақасұлы «Ақаңның алдында» атты баяндама жасады.
  • 1923 жыл, 16 наурыз – «Талап» ұйымында М.Жұмабаев «Абай өлеңдері туралы» атты дәріс оқыды.
  • 1923 жыл, 17 наурыз – «Талап» ұйымы Алматыда бөлімшесін ашты. Оны Х.Басымұлы басқарды.
  • 1923 жыл, шілде – Алаш тұлғасы Ә.Бөкейхан кейін театр директоры болған Д.Әділұлына «Алашқа қызмет» мәнін талдаған атақты хатын жазды.
  • 1923 жыл – Ташкентте М.Есполовтың «Түркістанда келімсектер орын алған аудандарда жер мәселесі» атты кітабы жарияланды.
  • 1924 жыл – Ташкентте «Сана» атты ғылыми-танымдық журнал шықты.
  • 1924 жыл, желтоқсан – 1925жыл, қаңтар-М.Жұмабаевтың ұйымдастыруымен Алаш қайраткерлері «Алқа» әдеби ұйымының бағдарламасын даярлап, белгілі қаламгерлер мен кайраткерлерге таратты.
  • 1924 жыл – Мәскеудегі «Күншығыс» баспасынан Қ.Кемеңгеровтің «Қазақ тарихынан» зерттеуі жарық көрді.
  • 1924-1927 жылдар – Уфада Бүкілресей және Сібір Орталық Діни басқармасы «Ислам мәжілісі» атты журнал шығарып тұрды. Осында қазақ қази болып жұмыс істеген М.Мақұл Алаштың діни-рухани өмірі туралы бірнеше макала жариялады.
  • 1925 жыл – «Лениншіл жас» журналының №5 санында Ж.Аймауытұлының Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институты студенттерінің алдында оқыған «Мағжанның ақындығы туралы» атты дәрісі мақала ретінде жарияланды.
  • 1925 жыл, 1 маусым – А.Байтұрсынұлы Мәскеудегі Ә.Бөкейханға хат жазды. Хатында елдегі жағдайды, шығармашылығының барысын, латын қарпіне байланысты пікірін жеткізген. Хатты НКВД тәркілеген. Мұрағатта сақталған.
  • 1925 жыл, 23 маусым – Мәскеуден Ә.Бөкейхан А.Байтұрсынұлына хат жазды. Хатта ӘміреніңПариж сапарының жауапкершілігін, Абай мен Ыбырайтуралы зерттеуін жазып бітіруге әлі уақыт барын, коммунистердің біржақтылығын жазады. Хатты НКВД тәркілеген. Мұрағатта сақталған.
  • 1925 жыл – Мәскеуде Қ.Кемеңгеровтің «Бұрынғы езілген ұлттар» атты кітабы жарық көрді.
  • 1925 жыл – Ташкентте Х.Досмұхамедұлының жетекшілігімен «Исатай- Махамбет. 1-бөлім» жинағы жарық көрді. Осының алғысөзін М.Әуезов тарихи мағлұмат беретін маңызды еңбек деп бағалады.
  • 1925 жыл, 22 қазан – Халық ағарту комиссары (министр) С.Садуақасұлы Қызылордада ұлт театрын ұйымдастыру туралы мәжіліс өткізді. Бұл Қазақстан кеңестерінің 15-19 сәуірде өткен V сиезінде қабылданған «ұлт театрын құру» қарарына сәйкес жүзеге асты. С.Мұқановбұл сиезді «Алашордашылардың жиыны болды» дегені мәлім.
  • 1926 жыл, 13 қаңтар – Қазақ үлттық мемлекеттік театрының ресми ашылған күні. Түңғыш сахналық қойылым – Қ.Кемеңгеровтің «Алтын сақина» пьесасы.
  • 1926 жыл, 26 ақпан-6 наурыз – Баку қаласында I бүкілодақтық түркітану сиезі өтті. Оның жұмысына Қазақстаннан А.Байтұрсынұлы бастаған ғалымдар қатысты.
  • 1926 жыл, 29 қазан – Ташкентте Қазақ жоғары педагогика институты ашылды. Ашылу салтанатында кайраткер С.Садуақасұлы «Қазақстан үшін жоғары педагогика институттың маңызы» атты баяндама жасады.
  • 1926 жыл – Ташкентте А.Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» кітабы жарық көрді.
  • 1926 жыл – Т.Шонановтың «Қазақ жері мәселесінің тарихы» атты әйгілі кітабы жарық көрді (Қызылорда-Ташкент).
  • 1927 жыл – Қызылордада М.Әуезовтің «Қазақ әдебиетінің тарихы» кітабы жарық көрді.
  • 1927 жыл – Алаш қозғалысына едәуір бөлігі арналған, большевиктік көзқараста жазылған С.Сейфуллиннің«Тар жол, тайғақ кешу» романы жарық көрді.
  • 1927 жыл, 20 мамыр – жазушы Ж.Аймауытұлы Шымкенттен Баян жеріндеғі діндар ақын М.Көпейұлына хат жазып, қарт қаламгерді жігерлендіреді.
  • 1928 жыл – Мәдине медресесін, Арабстанның «Ишфха» медресесін, Каирдың «Жамие Асхари» медресесін бітіріп келіп, елде ислам тарихы мен діни құндылықтар туралы кітаптар жаза бастаған діндар ақмолалық А.Әділбайұлы тұтқындалды.
  • 1928 жыл, ақпан-наурыз – ВКП (б) ОК «Большевик» журналының осы жылғы 1-санында С.Садуақасұлының кеңес үкіметін шошытқан «О национальностях и националах» атты мақаласы жарық көрді.
  • 1928 жыл, 15 қазан – А.Байтұрсынұлы ҚазПИ-дің қазақ тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры болып жұмысқа қабылданды.
  • 1928 жыл, 29 желтоқсан – Қызылордада М.Дулатовтың тұтқындалған күні.
  • 1929 жыл, 14 мамыр – Қызылордада Ж.Аймауытұлының тұтқындалған күні.
  • 1929 жыл, 29 маусым – Алматыда А.Байтұрсынұлының тұтқындалған күні. 5 шілдеде ҚазПИ басшылығы ағартушыны жұмыстан шығару туралы бұйрық шығарды.
  • 1930 жыл, 1 қазан – М.Әуезов мен Қ.Кемеңгеров Ташкентте тұтқындалды. 24 қарашада ұсталған күнінен бастап САГУ-дың аспирантурасынан шығарылғаны туралы бұйрық шықты.

Алаш қайраткерлері

ХХ ғасырдың басындағы Алаш қайраткерлері – ұлы миссия арқалаған топ. Ол – қазақ идеясы, елдік миссия. Сол жолда олар бастарын бəйгеге тікті. Жан аямай еңбектенді. Олардың сөздері, ойлары, істері бірлікте болды. Пайда, мақтан, бақай есеп көздеген жоқ. Қайтсек қазақты ел етеміз, дамыған елдерге теңестіреміз деген ниет болды. Бір сөзбен айтқанда Алаш ұранын көтеріп, тарих сахнасына шыққан бұл үркердей топ – ұлт аманатын арқалаған азаматтар еді. Бұларды заман сұранысы тудырды деп тану керек. Бұл мəселені алаш аманатшылдығы тұрғысынан қарасақ, біраз мəселенің жай-жапсарын тереңірек түсінуге жол ашады. Аманатшылдық парыздан келіп туындайды. Алаш оқығандары ұлт алдындағы парызымыз бар деп санады. Жалпы аманатшылдық аңсардың мессиандық ұғымымен жанасатын тұстары жоқ емес. Əрине мессиандық – діни астары бар ұғым. Оның ел тығырыққа тірелгенде, əлденендей бір құтқарушыны күткенде пайда болатыны тарихтан белгілі. Бір сөзбен айтқанда, мессиандықты – құрметті құқық жəне қасиетті міндет деп айқындауға болады. ХХ ғасырдың бас кезінде жарық көріп, жалпы ұлттық басылымға айналған «Айқап» журналы мен «Қазақ» газетінің асыл мақсаттарын осы ой аңғарынан іздеген орынды. Алаш қайраткерлерінің бүкіл ойы, ісі, шығармашылығы осы ұлы миссияны орындаудан тұрды. Қазақтың тұңғыш журналы – «Айқапты» шығарып, барша оқығандарды өз маңына шоғырландыра алған Мұхамеджан Сералин басылым шығарудағы мақсатын «Газет һəм журнал халық үшін екендігіне шек жоқ. Халықтың қай дəрежеде алға кеткендігі – халық арасында таралған газет-журнал һəм кітаптардан білінеді» – деп тұжырып, «жұртқа атақ шығарып білім салу үшін емес, бəлкім дəулет иесі ағалар мұны көрген соң ойланар» деген ниетін білдіріп, “Айқап” мағынасын аша кетеді: «Журналға «Айқап» деген есім бердік. Бұл сөзге түсінген де балар, түсінбеген де табылар. Біздің қазақтың «Əй қап!» демейтұғын қай ісі бар?! Газет шығармақшы болдық, қолымыздан келмеді. Пұлы барларымыз ынтымассақ та, ақшасыз істің жөні табылмады.»Қап, пұлдың жоқтығы, қолдың қысқалығы-ай» дедік.Жақсы жерлерімізді қолда сақтау үшін қала салмақ болдық. Басымыз қосылмады. Қолайлы жерлер қолдан кетті. “Қап” ынтымақсыздығымыз-ай” дедік. Болыс, би, ауылнай боламыз деп таластық, қырылыстық. Жеңілгеніміз жеңген жағымызға “ендігі сайлауда көрерміз, қап, бəлем-ай” дедік. Осындай біздің қазақтың неше жерде “қап” деп қапы қалған істеріміз көп болған соң журналымыз да өкінішімізге ылайық “Айқап” болды». «Айқап» журналы бес жыл бойы сан соғып сарсаңға түскен, қап деп қапы қалған кезген кездердің есесін қайтарудың жолдарын тынбай іздестірді. Ұлттың ұлы ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы «Қазақ» газетінде жарияланған бас мақалаларының бірінде былай деп жазады: «Ұлт жұмысы – үлкен жұмыс. Үлкен жұмысқа көп жұмысшы керек…. «Балам деген жұрт болмаса, «жұртым» дейтін бала қайдан шықсын! Баланы ұлша тəрбиелесең, ұл болмақшы, құлша тəрбиелесең құл болмақшы. Егерде осы күнгі орысша оқығандардың арасынан «жұртым» деген шығңып жатса, жұрттың өткізген төлеуі үшін емес, адамшылық борышты басынан атқару үшін. Мойындағы борышты білу – білім ісі, борышты төлеу – адамшылық ісі». Ал Ахмет Байтұрсынұлымен мұраттас болған, қалың қазағына «Оян, қазақ!» деп ұран тастаған Міржақып Дулатұлы: «Мен бiткен ойпаң жерге аласа ағаш, Емеспiн жемiсi көп тамаша ағаш, Қалғанша жарты жаңқам, мен сенiкi Пайдалан, шаруаңа жараса, Алаш!», – деп ағынан жарылады. Ұлт көсемдерінің бірі Əлихан Бөкейханұлы: «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын», – дейді. Бұл ойын ары қарай: «Өзінің тарихын жоғалтқан жұрт, өзінің тарихын ұмытқан ел қайда жүріп, қайда тұрғандығын, не істеп, не қойғандығын білмейді, келешекте басына қандай күн туатындығына көзі жетпейді. Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел өзінің тарихын жоғалтса, оның артынша өзі де жоғалуға ыңғайлы болып тұрады», – деп сабақтап, тереңдете түскен. Бұл олардың жүрек сөзі, өмірлік мұраттары еді. Мұндай пікірді бір байламға келген, сол жолға басын тіккен адамның жүрек үні, жан тебіренісі деп қабылдаған жөн. Жоғарыда келтірілген қай-қай пікір болсын, хакім Абайдың төмендегі өлеңіндегі ойлардан бастау алып жатқан сияқты. Абай адам баласының мына өмірге келгендегі мақсатын, адамшылық парызы мен борышын төмендегі екі шумақ өлеңмен керемет тұжырымдаған. «Мазлұмға жаның ашып, ішің күйсін, Харекет қыл, пайдасы көпке тисін. Көптің қамын əуелден Тəңірі ойлаған, Мен сүйгенді сүйді деп иең сүйсін». «Кеше бала ең,келдің ғой талай жасқа, Көз жетті бірқалыпта тұра алмасқа. Адамды сүй,алланың хикметін сез, Не қызық бар өмірде онан басқа?!» Алаш арыстары Абай шығармаларымен жақсы таныс болған. 1913 жылы Ахмет Байтұрсынұлы ұлы ойшылға арнап арнайы мақала жазып, Абайды «Қазақтың бас ақыны» деп бағалайды. Абайды тану – бұл адамның деңгейін көрсетеді. Өйткені асылды асыл ғана таниды. Алаш қайраткерлерінің ұлы аңсарларының бір бастауы осы Абай танымында жатыр. Екінші бастауын сол кезеңде түркі-мұсылман жұртшылығында үлкен рухани үрдіске айналып, жаңашылдыққа жол салған жəдитшілдік қозғалысымен байланыстырамыз. Үшінші қозғаушы күшті 1905 жылғы орыс төңкерісінен бастау алып, ұлттық сананы сілкіндірген серпіліспен жанастырған орынды. Осы қозғалыстан серпін алған қазақ оқығандары Қоянды жəрмеңкесінде базаршы көпке үгіт-насихат айтып, Ресей империясының Министрлер комитетінің төрағасына жазылған петицияға 13 мыңға жуық қыр қазағының қолын қойғызды. Отарлық езгіге түскен Дала өлкесі қазағының мұң-мұқтажы 11 баптан тұратын бұл үшбу «Қарқаралы петициясы» аталып кеткен тарихи талап-өтініште толық қамтылды деуге болады: «1. …Ввиду изложенного необходимы: Свобода совести, организация особого для киргиз (бұл атауды «қазақ» деп оқып-түсіну қажеттігін көзі қарақты оқырман білеріне күмəн жоқ. – Н.А.) Степного края выборного духовного управления независимо от ведомств, установление явочного порядка постройки школ и мечетей и отмена цензуры на духовные книги на киргизском, татарском и арабском языках, передача метрических записи в органы духовного управления и установление законного порядка выдачи заграничных паспортов. 2. …Ввиду изложенного необходима правильная постановка просветительного дела в киргизской степи, для чего нужны: Допущение в аульных школах преподавания киргизской грамоты, преподавание в этих школах на языке детей и обязательное изучение государственного языка, восстановление упраздненных интернатов и пансиона при Омской гимназии, а также открытие пансиона для киргизских детей при Семипалатинской гимназии, увеличение числа существующих стипендий для поступления в профессиональные школы и высшие учебные заведения. 3. Для выяснения текущих нужд киргизского народа необходимо издание газет на киргизском языке, для чего требуется установление явочного порядка на издание газет без предварительной цензуры и на открытие типографии. 45 За последние 15 лет происходит колонизация Степного края. С каждым годом земли, находящегося в пользовании киргизов уменьшаются. Скотоводческое хозяйство по существу своему не может быть экстенсивным и требует обширных пастбищ для своего существования. Под переселенческие участки отнимаются лучшие угодья и пресноводное источники, поэтому необходимо признать земли, занимаемые киргизами, их собственностью. …7. В волостных канцеляриях делопроизводство ведется на русском языке. Вследствие отсутствия контроля со стороны населения, последнее служит предметом эксплуатации писаря волостного управителя (волостного старшины). По особому распоряжению Степного генерал-губернатора приговоры и решения на чрезвычайных съездах народных судей пишутся на русском языке, что ведет к необычайную злоупотреблению писаря, вследствие отсутствия контроля судей и сторон. По штату действующего Степного положения полагаются переводчики киргизского языка в уездах и областях правления. Между тем, местная администрация должность переводчика замещает русскими чиновниками, не знающими киргизской грамоты, иногда языка, прибегая в случае надобности к услугам третьих лиц. Иные крестьянские начальники не принимают прошения на киргизском языке, что заставляет киргиз обращаться к подпольном адвокатам без всякой пользы своего дела. В интересах киргиз необходимы: Введение делопроизводство в волостных канцеляриях и в народных судах на киргизском языке, замещение должности переводчиков людьми, знающими киргизский язык и грамоту, восстановление нарушенных прав киргиз подавать прошения на своем родном языке. 8. Необходимым условием правильного отправления правосудия является знания судом языка народа, которому он служит. Между тем, в киргизской степи служат судьями и следователями русские, не знающие язык народа, а киргизы-юристы почему-то не назначаются в уезды с киргизским населением, отчего страдает дело правосудия в Степном крае. Поэтому необходимо, чтоб судьи знали киргизский язык и чтобы был введен суд присяжных в киргизской степи. 10. На основании 17 ст. Степного положения Степной генерал-губернатор имеет право высылать киргиз в административном порядке. Так как от применения означенной статьи пострадала масса невинных лиц, то в интересах законности и права необходима отмена этой статьи с установлением законной ответственности за преступление перед судом. 11. Высочайшим Рескриптом 18 февраля текущего года царь наш с высоты Престола возвестил, что он созывает «достойнейших доверием народа облеченных людей» в русское законодательное собрание. Для защиты интересов и прав киргизского народа необходимо участие его депутатов в означенном законодательном собрании. Подлинная за подписями 12767 лиц». Бұл бұдан бір ғасыр бұрын қазақ зиялыларының патша өкіметіне жазған талап тілектері еді. Бүгінгі күнгі қазақ зиялыларының жазып жүрген үндеулері секілді. Айырма бұл үндеулер бұрын патша өкіметіне жазылса, қазір қазақ билігіне жазылып отыр. Талап тілек – бірдей. Айырмасы шамалы. Əрі таң қалдыратын, əрі күйіндіретін жағдай. Жалпы «Айқап» пен «Қазақта» басылған материалдар жоғарыда сөз болған ұлы аңсарды – елшілдік идеясын ту етіп көтерді. «Айқап» журналында осы бағыттағы өлеңдер де көптеп берілген. Мысалы, Хамза Бекмұхаметұлы: «Қазағым, көтер басты, жатпа бекер, Ғұмырыңыз жатуменен босқа өтер. Көтерер басыңызды уақыт жетті, Ілгері ұмтылысып талап етер – деп, заманның ау-жайын аңғара отырып, əрекет ету қажеттігін меңзейді. Осы тектес өлеңдер мол. Олардың өлеңдік өрнегі мен көркемдік кестесі поэзияның талғампаз талабына сай келе бермегенімен, өз дəуірінің келеңсіз құбылыстарын тап басуымен, сол арқылы жұртшылыққа ой сала білгендігімен құнды. Алаш қайраткерлерінің сөздерінің өтімді, жүрекке жетімді, əлі күнге мəнді, өзекті болатыны оның шын жүректен шығуында. Еріннің ұшымен айтылмай, жүректің терең түкпірінен шығып жатуында. Бұлар елдікті сақтаудың, нығайтудың жолын көрсетіп қана қойған жоқ, соны өздері істеді, оқулықтар жазды, емле ереже түзді, бала оқытты, қызмет атқарды. Бірақ қалай болғанымен бұл өз заманының аңсары еді. Ұзақты көздеген, келешекке қадам жасаған аңсар еді. Ал бұл аңсар бізге қазір жарайды ма. Жараса оны қалай қолданамыз. Сонда біздің бір ғасыр өтсе де аңсарымыз өзгермеген бе. Бұл жерде құндылықтар мен аңсар деген мəселе шығады. Құндылықтар – мəңгілік, ал аңсар – кезеңдік. Қазір осындай аңсар бар ма? Қазір қандай ұлы идея бар? Осы идеялар бүкіл қазақты соңынан ерте алды ма? Өз маңайына жұмылдыра алды ма? Қазір заман басқа, заң басқа. Жастардың сана-сезімі мен ойарманы басқа. Соны ескеру,соған ерік беру қажет. 100 жылда ұғымдар өзгереді. Егер сол қалпында жүре берсек, даму болмайды. Бүгінде «Қазақ» газетінің жарық көргеніне жүз жыл толды, ал «Айқап» журналына 102 жыл болды. Осы екі басылымда көтерілген мəселелер қазір де өзектілігін жойған жоқ. Əлі де шешімін таппаған. Атап айтсақ, жер мəселесі, тіл мəселесі, əліпби, жазу, емле мəселесі, əйел теңдігі, оқу-ағарту, -ов, -ев орыс қосымшаларынан арылу, дін мəселесі, ел болу, ұлттық мемлекет құру мəселесі. ХХІ ғасырда біз əлі соны айтып отырмыз. Демек 100 жыл бойы бір нəрсені қайталай берсек, тиісті нəтижеге қол жеткізе алмасақ, біздің ұстанған жолымыз, пайдаланып отырған тəсілдеріміз, ойлау жүйеміз қайта қарауды қажет етеді деген сөз. Сондықтан мəселені басқаша қоюымыз керек шығар. Қысқаша қайырып айтқанда, Алаш қайратерлерінің аңсары əлі күнге өзектілігін жоғалтпаған. Одан үйренеріміз де, үлгі аларымыз да көп. Алаш идеясын тұғырнама ретінде пайдаланып, болашақ мақсат-мұратымызды айқындасақ адаспаймыз.

Кез келген мемлекеттің тарихы сол елдің, халықтың тәуелсіздік жолындағы саяси күресі тарихымен, өзектес келеді. Ал саяси күрестің нәтижелі болып, алға қойған мақсаттарын жүзеге асыруы оны басқарған қайраткерлердің еңбегі мен басшылыққа алған саяси және құқықтық ілімдерінің өміршендігіне байланысты. Осы тұрғыдан келгенде демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құрудағы ұлы мақсаттарын жүзеге асыруға кіріскен Қазақстан Республикасының тұтас тарихын жасау үшін оның мемлекеттілігінің қайнар бастауына, әр дәуір, кезең сайын өсіп-өркендеп, қалың бұқараның басым көпшілігін өз соңына ерте білген, елдегі саяси күштерді, қозғалыстарды біртұтас Алаш қозғаласына ұластырып, ұлттық-демократиялық бағыттағы Алаш партиясын ұйымдастырған, европалық үлгідегі Алашорда үкіметін құрып, соның нәтижесінде Алаш автономиясын жариялаған Алаш қайраткерлерінің өмірін және олардың саяи, құқықтық көзқарастарын зерттеудің маңызы ерекше болмақ. Сондықтан еңбегімізде ХІХ ғасырдың соңында   Ресейдің аса ірі ғылыми орталықтарында білім алып, әуелі ағарту ісіне, кейін саяи күреске белсене қатысқан, біртіндеп оның қазақ даласындағы жетекші күштеріне айналған қазақ зиялыларының Алаш қозғалысы төңірегіне топтасуы, сол негізде Алаш партиясының құрылуы мен оның қызметінің басты кезеңдеріне жан-жақты баға берілді. Алаш партиясының негізгі ұйымдастырушылары европалық білім алған қазақ зиялыларының алғашқы буыны Ә.Бөкейханов, Ж.Ақбаев, Х.Досмұхамедов т.б. халық арасынан шығып, қазақ даласында оқу-ағарту, әдебиет пен публицистика саласындағы қызметті өрістеткен А.Байтұрсынов, М.Дулатов сияқты халық қайраткерлерімен ортақ мақсат жолында рухани және саяси одақ құруы Алаш қозғалысын қазақ даласындағы бірден-бір жетекші саяси күшке айналдырды. Міне, осы саяси күштің өз мақсаттарын жүзеге асыру жолындағы іс-әрекетінің жиынтығы және оның петициядан бастап, Алаш бағдарламасына дейінгі формалары қазақ даласында қалыптасқан жаңа құқықтық доктринаны дүниеге әкелді. Оны жасауға ұлт-азаттық қозғалыс көсемі Ә.Бөкейханов бастаған қазақ зиялыларының алғашқы буыны, Ж.Ақбаев, Х.Досмұхамедов сияқты орта буын өкілдері және 1917 жылғы Ақпан ьөңкерісі кезінде Томск технологиялық институтының 5-курсында оқып жүрген Ә.Ермеков сияқты жас буын өкілдері, сондай-ақ ХХ ғасыр басында қазақ даласында шығармалары кеңінен тараған А.Байтұрсынов, М.Дулатов сияқты халықтың зиялы қауым өкілдері қатысты. Бұл Алаш қозғалысы мен олардың басшылыққа алған саяси және құқықтық ілімін жасауға қазақ халқының зиялы қауым өкілдерінің барлық топтары қатысып, бүкіл қазақ қоғамын қамтыған саяси күш болғандығының айқын дәлелі болса керек.

Көп жылдар бойы Кеңес үкіметі жүргізген озбырлық пен қырып жоюға тарихты өрескел бұрмалауға негізделген саясаттың салдарынан халқымыздың сана сезімі өлшеусіз де орны толмас жұтандыққа ұшырап, оның интелектуалды ауқымының дамуына үлкен нұқсан келді. Қазан төңкерісіне дейінгі жалпы адамзат өркениетінің төрінен орын алған ірі тұлғалармызға «байшыл», «кертартпа», «діншілдер» деп жалған айдар салынды. Олардың бай мұраларын зерттеуге цензура арқылы тыйым салынды. Партиялық талап, маркстік-лениндік идеялогия қазақ халқының дарынды дара перзенттерінің бостандық пен ұлт тәуелсіздігі үшін аянбай тер төккен ерекше еңбектерін большевиктік көзқараспен біржақты бағалап, оларды мемлекетке «қажетсіз» сапап, 70 жылдаы астам мерзімге жоққа шығарды.

Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында Алаш партиясының құрылуы кезінде қазақ қоғамы әлі ақ пен қараны біле қоймаған еді. Сол кезендегі бұқара халық «Алаш» партясына басқаша көзқараспен қарады, яғни «Алаш» деген сөздің өзінен ат тонын ала қашатын еді.

Алаш арғы ата-бабаларымыздан келе жатқан көне сөз екені көпшілікке мәлім. Қарттардан естуімізше «алты алашқа»: қазақ, қырғыз, өзбек, түрікмен, башқұрт, қарақалпақ халықтары кіреді. Қазақ елге қамқор болған қадірменді азаматтарын «Алаштың азаматы» деп атаған.

Ал қазіргі таңда тәуелсіздігімізді алғаннан кейін «Алаш» партиясына басқаша көзқарас пайда болды. Үлы мақсаттары жүзеге асыруға кіріскен Қазақстан Республикасын тұтас тарихын жасау үшін оның мемлекеттілігінің қайнар бастауы болған Ұлттық демократиялық бағыттағы «Алаш» партиясы Европалық үлгідегі Алашорда үкіметін құртып, соның нәтижесінде Алаш автономиясын жариялаған. «Алаш» партиясын өмірін және олардың саяси құқықтық көзқарастарын зерттеуі маңызды болмақ.

Зерттеуде «Алаш» партиясының саяси қайраткерлерінің саяси құқықтық козқарастарының эволюциясы қоса қарастырылды.

Қазақ демократиялық интелегенция қазақ еліне өркениетті қоғамдық даму бағдарламасын ұұсына отырып, өздері атқарып отырған істің тарихи мәнін терең түсінген. Туған елінің бостандығы үшін деміне дейін күрескен олар империялық зорлықтың құрбаны болған.

Алашорда үкіметі ұзақ өмір сүрмеді. Дегенмен тарихта үлкен із қалдырды. Оның басшылары ұлттық демократиялық мемлекет құрып, оның саяси құқықтық жағын негіздеді. Алашорда үкіметі халықтық әдет-ғұрып құқығын жаңа жағдайға ұтымды пайдалана білді. Бірақ сол кездегі «Алаш» партиясының тарихи саяси идеясын тұншықтырды.

Кейін уақыт өте келе «Алаш» қайраткерлері ақталды, басшылары аса білікті күрескер ретінде тарихқа енді.

Тәуелсіздікке қолы жеткен қазақ жұртына есімдері тарихқа беймәлім болып келген «Алаш» азаматтарының қайта оралуы халқымыздың сана сезіміне ерекше зор әсер етті. Рухани өмірімізге өлшеусіз күш берді. Қазақ үшін жан беріп, жан алысқан саяси күрестердің болғанын қазақ зиялыларының пікірлерінен айқын аңғаруға болады. Алаштың белгілі өкілі Сұлтанбек Қожанов «Өзіміздің большевиксінгендерге» деген мақаласында «Осы күнгі Руссияны бір үлкен ауру әлсіретіп отыр. Бұл аурудың шын аты — надандық, ал өтірік аты — большевизм», -деуі сол кездегі саяси күреске берілген шынайы баға еді.

Соңғы кездері XX ғасыр басында ғұмыр кешіп, қоғамдық саяси, құқықтық ой-пікірді дамытуға үлес қосқан қазақ қайраткерлері мен ойшылдары туралы бірнеше зерттеулер жарық көріп, тарихымыздың ашылмай жатқан беттеріне біршама сәуле түсіргендей болды.

Н.Ә. Назарбаев «Алаш» партиясының саяси әрекеттерін жоғары бағалап, өзінің «Тарих толқынында» деп аталатын кітабының бір бөлімін «Алаш мұрасы және осы заман» деп атады. Н.Ә. Назарбаев «Алаш» партиясының жетекшілері ұсынған көптеген қағидалар күні бүгінге дейін өз маңызын сақтап отыр. Бұл ұлттық емес, патриоттық ұйым алдына қойған мақсатты қазақ қоғамын бірте-бірте өзгертіп оны осы заманғы шындыққа бейімдеуі еді», дей келе «Қазақ халқы өзінің басты мақсаты — ұлттық мемлекеттігін қайта қалпына келтіруге нақтылы мүмкіндік алды. Алайда оқиғалардың бейбіт өрбуін Ресей қозғалысындағы тың дағдарыс бұзып кетіп, оның өзі большевиктер партиясының диктатурасын орнатуға әкеліп соқты», — деп жазды.

Ұлт-азаттық қозғалыс тарихының өзекті мәселеллерінің бірі «Алаш» партиясының құрылуы оның тарихи негіздері, саяси әлеуметтік, сондай-ақ құрылған партияның қазақ тарихында алатын орны. Саяси партия құру әрекетін қазақ зиялылары бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алған болатын. Бірақ қорытынды шықпаған.

Содан «Алаш» партиясы 1917 жылы 21-26 шілдеде Орынбор қаласында өткен Бірінші бүкілқазақтық съездің шешіміне байланысты құрылды.

Осы «Алаш» партиясының құрылуына ат салысқан, халқымыздың өз еркіндігі үшін күрес жолында мәңгі өлмейтін, терең із қалдырған қайраткерлеріміздің тізімі жетерлік.

«Алаш» партиясының негізін салушылар шын демократтар болды. Партия бағдарламасын бұрмалаушылардың зұлымдық ойы тегінде, бірде феодалдық тәртіптерді, бірде ұлттық ұсақ буржуазияны қорғайды деп саналатын ұлтшылдар тобы дайындап, қабылдаған. Бағдарламаны бұрмалаушылардың негізгі мақсаты халыққа бұл бағдарламаны тек арандатушылар жасаған деп көрсеткісі келді.

Алаш» партиясы жөнінде пікірлер өзінің ақиқатына дер кезінде жете қоймады.

Қазақстан өз мемлекеттік дербестігін алғалы, ұлттық Зостандықты мақсат еткен алаш зиялыларының арманы орындалды десек қателеспейміз.

Ауқымды мақаламыздың қорытындылай келе, okg.kz дереккөздеріне сүйене отырып Түркістан облысы репрессия құрбандарын еске алайық.

Қазаққа қатысты тарихтың көне Түркістанды айналып өткен жері жоқ. Ұлт руханиятының бесігі саналатын Түркістан басынан талай жақсы күндерді де, қиын-қыстау заманды да, қуанышты да, қайғыны да өткізген. Хатта қалмағандары жадта қалған.

Мәселе – сол бай тарихымызды жас ұрпаққа қалай түсіндіруде.

Арғы тарихқа барлау жасауды осы мәселелермен кәсіби тұрғыда шұғылданып жүрген ғалымдарымызға қалдырайық та, соңғы жүз жылдың-ақ бедеріне бір үңіліп көрелікші. Билікке большевиктердің келуі, ұжымдастыру науқаны, жаппай ашаршылық, саяси репрессия, екінші дүниежүзілік соғыс, тоқырау жылдары, тәуелсіздіктің елең-алаң шағы – міне, осылардың қай-қайсысының да Түркістанға із тастамай кеткені жоқ. Атақты Сұлтанбек Қожанов 1918 жылы 9 сәуірде «Бірлік туы» газетіне «Түркістаннан хат» атты мақала жариялайды. Сол мақаладағы «Түркістан ауданы халықтарының жайы күн санап төмендеп, осы уақытта тым-ақ жаман күй кешіп тұр. Көшелерде шұбырып жүрген аш қазақ. Екінің бірінің аштықтан көзі іскен. Ана жерде де, мына жерде де аштан өліп жатқан адам. Осы кезде өлікті жинап алуға да шама келмей жатыр…» деген сөйлемдер санасында сәулесі бар адамдарға тұтас бір кезеңнің жағдайынан хабар береді. Әр адамның тағдыры болатыны секілді әр халықтың да тағдыры болады. С.Қожанов мақаласындағы осынау қысқа үзіндіні біздің тағдырымыз деп қабылдасақ болады.

«Түркістан және репрессия жылдары» деген тақырып арнайы зерттеуді қажет ететін өте күрделі тақырып екендігін баршаларыңыз да бағамдап отырған боларсыздар. Кімнің қаншалықты мән бергендігін білмеймін, сол бір қызыл террор билік құрған жылдары алақандай ғана Түркістаннан 161 (!) адам жазықсыз қуғын-сүргінге ұшырапты. Архивтен табылған тізімдегі әр адам туралы кішкене мәліметтің өзінде Түркістанның тарихының әр қырынан деректер бар. – Шіркін-ай, деп ойлаймыз, – қаланың солтүстік жақтағы кіре берісіне ашаршылық пен қуғын-сүргін құрбандарына арнап үлкен монумент-ескерткіш орнатылса, «Түркістанға тағзым» дегеніңіз сол болып шықпас па еді?!

Жә, мұның бәрі өз алдына бөлек әңгіме, бүгін біз «Оңтүстік Қазақстан» газеті оқырмандарының назарына отызыншы жылдардың ойранында қуғын-сүргінге ұшыраған 161 түркістандықтың архивтен алынған тізімін ұсынамыз.

Нұрмахан НАЗАРОВ, Қазақстанның мәдениет қайраткері, Түркістан қаласының құрметті азаматы.

Түркістан ауданы бойынша репрессия құрбандарының тізімі

  1. АБДЕСОВ Қары – 1880 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған. Маусымдық жұмыста жұмыс істеген. 1941 жылы 7 шілдеде сотталған. 1956 жылы 29 шілдеде ақталған.
  2. АБДУЛАСЕНОВ Абдулахан – 1902 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақ селосында тұрған.
  3. АБДУЛЛИН Шогман – 1908 жылы туған. Түркістан қаласы, Қызылорда көшесі, №4 үйде тұрған. Госстрахта инспектор болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 тамызда сотталған. 1957 жылы 2 тамызда ақталған.
  4. АБДУЛЛАЕВ Каюм – 1899 жылы туған. Тұрған жері – Түркістан стансасы, жұмыс орны аудандық Внуторгта салық жинаушы болып қызмет істеген. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1962 жылы 2 қыркүйекте ақталған.
  5. АБДУЛЛАХОДЖАЕВ Исматулла – 1868 жылы туған. Туған жері – Түркістан қаласы, Қарнақ көшесі, №43 үй. Мешітте молда болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1954 жылы 14 тамызда ақталған.
  6. АБДУЛЛИН Баймахан Әлішерұлы – 1901 жылы туған. Тұрған жері – Түркістан ауданы, Ащысай руднигі, АХО-да жұмыс істеген. 1938 жылы 28 ақпанда сотталған. 1997 жылы 23 сәуірде ақталған.
  7. АБДУРАХМАНОВ Абдувахап – 1899 жылы Түркістан қаласында туған. Түркістан қалалық Кеңесінің төрағасы. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1963 жылы 30 қазанда ақталған.
  8. АБДУРАХМАНОВ Қасым – 1892 жылы Қытайда туған, күзеті болған. 1938 жылы 5 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 25 тамызда ақталған.
  9. АБДУРАХМЕНОВ Құрбан – 1893 жылы туған. Түркістан қаласы, Еңбекші артелінде арбакеш болған. 1938 жылы 11 ақпанда сотталған. 1963 жылы 21 қазанда ақталған.
  10. АБДУРАХМАНОВ Сайт-наби – 1868 жылы туған. Түркістан қаласында сатушы болған. 1930 жылы 9 сәуірде сотталған. 1958 жылы 9 қазанда ақталған.
  11. АБДУРАХМАНОВ Хиския Израилович – 1877 жылы Түркістан қаласында туған. Саудагер болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1957 жылы 23 қарашада ақталған.
  12. АБДУСАМАТОВ Абдураим – 1909 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 9 сәуірде сотталған. 1958 жылы 9 қазанда ақталған.
  13. АБДУСАТТАРОВ Исмаил – 1864 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 9 сәуірде сотталған. 1958 жылы 9 қазанда ақталған.
  14. АБДУЛЛАХОДЖАЕВ Исматулла – 1868 жылы Түркістан қаласында туған, 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1958 жылы 30 қаңтарда ақталған.
  15. АБИШЕВ Тулеген – 1903 жылы туған. Түркістан стансасы, Ащысай полиметалл теміржолында жол қараушы болып жұмыс істеген. 1938 жылы 28 шілдеде сотталған. 1971 жылы 25 тамызда ақталған.
  16. АБСАМЕТОВ Абдужаппар – 1885 жылы туған. Түркістан стансасында тұрған, жұмыс істемеген. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1989 жылы 26 маусымда ақталған.
  17. АБСАМАТОВ Абсаттар – 1893 жылы туған. Түркістан стансасында тұрған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1989 жылы 26 маусымда ақталған.
  18. АВЕКИЕВ Сергей Кириллович – 1905 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай руднигінде плановик болып жұмыс істеген. 1938 жылы 30 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 4 тамызда ақталған.
  19. АЛДАШУКУРОВ Құрбан – 1904 жылы туған. Тұрған жері – Түркістан ауданы, Корчагин. 1937 жылы 19 шілдеде сотталған. 1989 жылы 31 мамырда ақталған.
  20. АЛДИЯРОВ Мухитдин – 1905 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған. Түркістан аудандық партия комитетінде насихатшы болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1963 жылы 28 желтоқсанда ақталған.
  21. АЛИЕВ Агажан – 1909 жылы туған. Оңтүстік Қазақстан облысы, Мақтаарал ауданында жұмысшы болған. 1938 жылы 26 қазанда сотталған. 1989 жылы 3 тамызда ақталған.
  22. АМАНТАЕВ Джағанша – 1911 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай поселкесі. Ащысай руднигіндегі асхана меңгерушісі болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 9 тамызда ақталған.
  23. АНАРБАЕВ Асет – 1908 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақ ауылында тұрған, диқан болған. 1930 жылы 20 мамырда сотталған. 1993 жылы 29 қазанда ақталған.
  24. АНДРЕС Зельман – 1896 жылы Польшаның Собота қаласында туған. Түркістан қаласындағы Буденный атындағы мектепте мүғалім болған. 1942 жылы 2 қыркүйекте сотталған. 1990 жылы 4 мамырда ақталған.
  25. АНЧИКОВ Иван Иванович – 1893 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған. Қалалық ауруханада жұмыс атқарған. 1938 жылы 10 қазанда сотталған. 1959 жылы 5 наурызда ақталған.
  26. АСЕТДИНОВ Уркуш – 1903 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақ ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 20 мамырда сотталған. 1999 жылы 26 ақпанда ақталған.
  27. АСҚАРОВ Есім – 1893 жылы туған. Түркістан ауданында тұрған, еңбек артелінде аға есепші болған. 1938 жылы 5 қыркүйекте  сотталған. 1958 жылы 16 қыркүйекте  ақталған.
  28. АСЫЛБЕКОВ Қадырбай – туған жері Түркістан ауданы, Ащысай поселкесі. Шымкент қаласының жер бөлімі, Түркістан жер бөлімі. 1937 жылы 28 қыркүйекте  сотталған. 1960 жылы 3 тамызда ақталған.
  29. АСЫЛБЕКОВА Кульджан – 1920 жылы туған. Түрған жері – Түркістан ауданы, Хантағы қыстағы. Хантағы руднигінде лебедчица болып жұмыс істеген. 1945 жылы 5 ақпанда сотталған. 1945 жылы 5 наурызда ақталған.
  30. АТАЖАНОВ Ибай – 1887 жылы туған. Түркістан ауданы Карачинде тұрған. Әртүрлі жұмыстар істеген. 1937 жылы 19 шілдеде сотталған. 1989 жылы 31 мамырда ақталған.
  31. АТАДЖАНОВ Қонбай – 1896 жылы туған. Тұрған жері – Түркістан ауданы, «Ынталы» колхозында төраға болып жұмыс атқарған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1961 жылы 6 сәуірде ақталған.
  32. АТАХОДЖАЕВ Ташходжа – 1898 жылы туған. Тұрған жері – Түркістан қаласы, жұмыс істемеген. 1938 жылы 28 наурызда сотталған. 1989 жылы 26 шілдеде ақталған.
  33. АТАШЕВ Ахмет – 1866 жылы туған. Түркістан, Оранғай ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 27 қыркүйекте  сотталған. 1989 жылы 30 мамырда ақталған.
  34. АТАНСАНОВ Ибат –  Түркістан ауданында туған, колхозшы. 1937 жылы 5 қыркүйекте  сотталған. 1989 жылы 31 наурызда ақталған.
  35. АХМЕТОВ Патша – 1908 жылы туған. Түркістан қаласында асханада аспазшы болған. 1938 жылы 26 шілдеде сотталған. 1989 жылы 26 шілдеде ақталған.
  36. АХМЕТОВ Судан – 1886 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай поселкесіндегі рудникте жұмысшы болған. 1937 жылы 5 қыркүйекте сотталған. 1957 жылы 16 мамырда ақталған.
  37. Әбдірахманов Моша – 1895 жылы Түркістан қаласында туған, қазақ. Түркістандағы №1 сырахананың меңгерушісі. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1957 жылы 25 қарашада ақталған.
  38. ӘБДІҒАЛИЕВ Темірғали – 1912 жылы Қарағанды облысында туған, қазақ. Түркістан ауданы бойынша қаржы тексерушісі. 1942 жылы 31 наурызда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  39. ӘБДІШҮКІРОВ Әлихан – 1908 жылы Түркістан қаласында туған, қазақ. Ащысай кенішінің жұмысшысы. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1957 жылы 14 наурызда ақталған.
  40. БАБАМЖАНОВ Рахменқұл – 1886 жылы туған. Түркістан ауданы, Еңбекші артелінде қойма меңгерушісі болған. 1938 жылы 11 ақпанда сотталған. 1963 жылы 21 қаңтарда ақталған.
  41. БАЙБЕРГЕНОВ Байзақ – 1893 жылы туған. Түркістан ауданы, «Өсектас» колхозында колхозшы болған. 1933 жылы 25 қыркүйекте сотталған. 1996 жылы 28 мамырда ақталған.
  42. БАЙБУЛАТОВ Нұрмыш – 1897 жылы туған. Түркістан ауданы, Қаражон ауылында ауыл шаруашылығы саласында жұмыс істеген. 1936 жылы 14 ақпанда сотталған. 1961 жылы 6 шілдеде ақталған.
  43. БАЙЗАҚОВ Дәулетбай – 1883 жылы Түркістан ауданында туған, қазақ. Колхозшы. 1937 жылы 11 қазанда сотталған. 1957 жылы 11 сәуірде ақталған.
  44. БАЙМЕТОВА Хильвета-Кулгат – 1894 жылы Түркістан қаласында туған. 1937 жылы 27 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 31 мамырда ақталған.
  45. БАЙҒАРАЕВ Ибрайхан – 1903 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай руднигінде шахтада забойщик болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  46. БАЙЖАНОВ Абдукарим – 1903 жылы туған. Түркістан ауданы, Хантағы ауылында рудниктің транспорт бөлімінің меңгерушісі болған. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1955 жылы 30 шілдеде ақталған.
  47. БАЙЖАНОВ Шермет – 1905 жылы туған. Түркістан ауданы, «Бірлік» колхозында қойма меңгерушісі болған. 1938 жылы 30 қыркүйекте сотталған. 1964 жылы 8 қыркүйекте ақталған.
  48. БАЙЗАҚОВ Мәуленқұл – 1870 жылы туған. Түркістан ауданы, Шоқтас мал шаруашылығы фермасында ферма бастығы болған. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1989 жылы 30 мамырда ақталған.
  49. БАЙМАХАНОВ Ақан – 1896 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай ауылында рудникте откатчик болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 9 тамызда ақталған.
  50. БАКИМОВ Бурхан – 1901 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақта тұрған. Жұмыс істемеген. 1930 жылы 20 мамырда сотталған. 1999 жылы 26 ақпанда ақталған.
  51. БАКМЕНКО Константин Игнатьевич – 1911 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай руднигінде аға электро-монтер болып жұмыс істеген. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1958 жылы 11 қыркүйекте ақталған.
  52. БАЛТАЕВ Хашим – 1893 жылы туған. Түркістан қаласындағы асханада жұмысшы болған. 1938 жылы 5 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 25 тамызда ақталған.
  53. БАУАТДИНОВ Гулам – 1900 жылы туған. Түркістан қаласында – Жигулиде фермада атбақташы болған. 1938 жылы 2 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 28 шілдеде ақталған.
  54. БАХИЛЬБЕКОВ Абдуманап – 1902 жылы туған. Түркістан мақта зауытында меңгеруші болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1957 жылы 17 қазанда ақталған.
  55. БЕКМАМБЕТОВ Ташмембет – 1896 жылы туған. Түркістан ауданы, Қаражог ауылында ауылдық Совет председателі болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1961 жылы 6 шілдеде ақталған.
  56. БЕКТҰРСУНОВ Шаймерден – 1906 жылы туған. Түркістан қаласында орта мектептке мұғалім болған. 1942 жылы 31 наурызда сотталған. 1956 жылы 17 шілдеде ақталған.
  57. БЕЛИСАРОВ Досқұл – 1902 жылы туған. Түркістан ауданы, Ата ауылында (Атабай) тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 1 қарашада сотталған. 1956 жылы 30 желтоқсанда ақталған.
  58. БЕРТ Карл Михайлович – 1898 жылы Латвияда туған, латыш. Түркістан аудандық өкілетті комитетінде істеген. 1938 жылы 12 қазанда сотталған. 1958 жылы 28 шілдеде ақталған.
  59. БИСЕМБАЕВ Шаяхмет – 1876 жылы туған. Түркістан Ащысай руднигінде техник болып жұмыс істеген. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1956 жылы 18 тамызда ақталған.
  60. БИТЕБАРОВ Тулеш – 1902 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай қыстағында тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 9 тамызда ақталған.
  61. БОСПАЕВ Әлішер – 1904 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай руднигінде «десятник», «забойщик» болып жұмыс істеген. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 17 шілдеде ақталған.
  62. БРАТИШКА Прокофий Павлович – 1884 жылы туған. Түркістан мақта зауытында шофер болып жұмыс істеген. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1989 жылы 26 шілдеде ақталған.
  63. Бурнашев Ибрагими Мұхамеджанович – 1899 жылы туған. Түркістан мақта зауытында жұмыс істеген. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1957 жылы 17 қазанда ақталған.
  64. БУХАРОВ Исатай – 1895 жылы туған. Түркістан ауданы, Ащысай руднигінде ОРС-та сатушы болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1959 жылы 16 сәуірде ақталған.
  65. БОРУХОВ Михаил Иосифович – 1909 жылы Түркістан қаласында туған, жер құрылыс маманы. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1957 жылы 25 қарашада ақталған.
  66. ВЕДЕРНИКОВ Семен Гаврилович – 1903 жылы туған. Түркістан теміржолында вагон қараушысы болып жұмыс істеген. 1937 жылы 21 қыркүйекте  сотталған. 1966 жылы 14 қазанда ақталған.
  67. ВЕКЛИЧ Никонстрат Евгеньевич – 1881 жылы туған. Ащысай руднигінде жабдықтау бөлімінде жұмыс істеген. 1938 жылы 30 қыркүйекте сотталған. 1959 жылы 26 ақпанда ақталған.
  68. ВОРОЖИНСКИЙ Борис Иванович – 1888 жылы Харьков қаласында туған. Түркістан қаласында жол шебері болған. 1938 жылы 10 қазанда сотталған. 1989 жылы 3 тамызда ақталған.
  69. ВОЛОЩЕНКО Григорий Трофимович – 1894 жылы туған. Ащысай руднигінде 7-ші участокта бастықтың көмекшісі болған. 1942 жылы 24 қарашада сотталған. 1989 жылы 5 қазанда ақталған.
  70. ГАЙНУЛЛИН Якуб Хайруллаевич – 1888 жылы туған. Ащысай руднигіндегі кен байыту фабрикасында завхоз болған. 1938 жылы 20 наурызда сотталған. 1989 жылы 3 тамызда ақталған.
  71. ГАЛИЦИНА Надежда – 1871 жылы туған. Түркістан қаласында тұрған, жұмыс істемеген. 1938 жылы 2 ақпанда сотталған. 1989 жылы 03 тамызда ақталған.
  72. ГЕЧЕВ Андрей Михаилович – 1888 жылы туған. Түркістан қаласында аудандық «внуторгта» директор болған. 1938 жылы 8 қазанда сотталған. 1963 жылы 14 тамызда ақталған.
  73. ГОРИН Никифор Иванович – 1888 жылы туған. Түркістан стансасында кузнец-единоличник болып жұмыс істеген. 1937 жылы 1 қарашада сотталған. 1989 жылы 30 мамырда ақталған.
  74. ГУЛЬМЕТОВ Чал – 1872 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақ ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 25 тамызда сотталған. 1999 жылы 26 ақпанда ақталған.
  75. ГУРАЛЬСКИЙ Мирон Петрович – 1902 жылы туған. Түркістан стансасында жұмысшы болған. 1937 жылы 26 желтоқсанда сотталған. 1989 жылы 23 маусымда ақталған.
  76. ДАВЛЕТБАЕВ Бадақ – 1880 жылы туған. Түркістан ауданы, 10-шы ауылда жұмыс істеген. 1930 жылы 7 мамырда сотталған. 1989 жылы 7 мамырда ақталған.
  77. ДАУРЕНБЕКОВ Оразбек – 1897 жылы туған. Түркістан ауданы, «Баспақкөл» колхозында колхозшы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  78. ДЕДОЛКО Федор Андреевич – 1910 жылы Гродно губерниясында туған. Түркістан байланыс бөлімшесінің меңгерушісі. 1938 жылы 16 қаңтарда сотталған. 1989 жылы 25 тамызда ақталған.
  79. ДЖАБАЕВ Рүстембек – 1894 жылы туған. Түркістан қалалық милиция бастығы болған. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  80. ДЖАНЗАҚОВ Наримбек – 1899 жылы туған. Түркістан мақта зауытында өндіріс меңгерушісі болған. 1938 жылы 11 ақпанда сотталған. 1963 жылы 21 қазанда ақталған.
  81. ДЖОЛДАСБЕКОВ Данарбек Арыспаевич – 1907 жылы туған. Ащысай руднигінде десятник, забойщик болып жұмыс істеген. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  82. ДЖОМАРТОВ Жолдасбай – 1896 жылы туған. Ащысай поселкесінде тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  83. ДЖУМАБЕКОВ Рысбай – 1888 жылы туған. Ащысай руднигінде тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 5 маусымда сотталған. 1958 жылы 5 маусымда ақталған.
  84. ДОРЖАНОВ Болыс – 1880 жылы туған. Түркістан ауданы, Фрунзе колхозында колхозшы болған. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1999 жылы 12 тамызда ақталған.
  85. ДОСАНОВ Абдунаби – 1893 жылы туған. Ащысай руднигінде жұмыс істеген. 1938 жылы 16 тамызда сотталған. 1989 жылы 28 тамызда ақталған.
  86. ЕРЖІГІТОВ Рахым – 1910 жылы Түркістан қаласында туған. Оңтүстік Қазақстан облысының Мақтаарал ауданында мемлекеттік банк инспекторы болған. 1938 жылы 8 ақпанда сотталған. 1958 жылы 31 қаңтарда ақталған.
  87. ЕСЕНСЕЙІТОВ Ахмет – 1913 жылы туған. Түркістан ауданында туған. 1938 жылы 11 ақпанда сотталған. 1957 жылы 16 ақпанда ақталған.
  88. ЖАКЕЕВ Жорабек – 1903 жылы туған. Ащысай руднигіндегі коммунальный бөлімінде десятник болған. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 9 тамызда ақталған.
  89. ЖАКЕНОВ Сұлтан – 1908 жылы туған. Ащысай руднигінде өрт сөндіру күзетінің бастығы болған. 1937 жылы 7 желтоқсанда сотталған. 1956 жылы 17 тамызда ақталған.
  90. ЖАНДАРБЕКОВ Дарменбай – 1888 жылы туған. Қандөз ауылында мешітте молда болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 9 ақпанда ақталған.
  91. ЖАНАЗАРОВ Базарбай – 1896 жылы Түркістанда туған, шаруа адам болған. 1930 жылы 8 сәуірде сотталған.  1989 жылы 7 мамырда ақталған.
  92. ЖАРМЕТОВ Сапаш – 1886 жылы туған. Қарнақ ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 20 мамырда сотталған. 1999 жылы 26 ақпанда ақталған.
  93. ЖУРЕВИЧ Александр Николаевич – 1897 жылы туған. Түркістан теміржолында вагон қараушы болған. 1937 жылы 21 қарашада сотталған. 1989 жылы 30 желтоқсанда ақталған.
  94. ЖУРЛОВ Владимир Лукич – 1897 жылы туған. Ащысай комбинатында бас инженер болған. 1938 жылы 26 ақпанда сотталған. 1939 жылы 30 желтоқсанда ақталған.
  95. ЗАЙЦЕВ Иван Сергеевич – 1905 жылы туған. Түркістан стансасында бригадир болған. 1938 жылы 28 шілдеде сотталған. 1971 жылы 25 тамызда ақталған.
  96. ЗАРВА Василий Петрович – 1891 жылы туған. Хантағы руднигінде экономист болған. 1938 жылы 10 қазанда сотталған. 1989 жылы 30 қазанда ақталған.
  97. ЗЕФИРОВ Сергей Павлович – 1894 жылы туған. Ащысай полиметалл комбинатында инженер-электрик болған. 1938 жылы 26 ақпанда сотталған. 1997 жылы 22 сәуірде ақталған.
  98. ЗИМГУРОВ Наби Хайрулович – 1891 жылы туған. Ащысай руднигінде дробильщик болған. 1938 жылы 12 қазанда сотталған. 1958 жылы 15 мамырда ақталған.
  99. ИБАДУЛЛАЕВ Хачи – 1909 жылы туған. Түркістан ауданы, Қарнақта тұрған, жұмыс істемеген. 1930 жылы 20 мамырда сотталған. 1999 жылы 26 ақпанда ақталған.
  100. ИБРАГИМОВ Ильяс – 1891 жылы туған. Ащысай ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  101. ИБРАГИМОВ Махмут-Ахун – 1897 жылы туған. Түркістанда тұрған, жұмыс істемеген. 1938 жылы 2 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 5 тамызда ақталған.
  102. ИБРАИМОВ Ешмет – 1882 жылы туған. Түркістан ауданы, Шорнақ ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  103. ИБРАИМОВ Идрис – 1871 жылы туған. Түркістан ауданы, «Баспақкөл» колхозында тұрған, жұмыс істемеген. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  104. ИЗБАНОВ Аққозы – 1905 жылы туған. Түркістан аудандық партия комитетінің хатшысы болған. 1938 жылы 19 ақпанда сотталған. 1958 жылы 21 мамырда ақталған.
  105. ИМАМБАЕВ Оразбай – 1891 жылы туған. Түркістан аудандық заготпушнинада жауапты қызметкер болған. 1937 жылы 28 тамызда сотталған. 1957 жылы 2 тамызда ақталған.
  106. ИМАМБАЕВ Бейсенбай – 1906 жылы Түркістан ауданында туған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1957 жылы 14 наурызда ақталған.
  107. ИМАМХОДЖАЕВ Халит – 1897 жылы туған. Түркістан ауданы, Еңбекші артелінде төрағаның орынбасары болған. 1938 жылы 11 ақпанда сотталған. 1963 жылы 21 қазанда ақталған.
  108. ИНОГАМОВ Атахан – 1905 жылы Түркістан ауданында туған. Арыс су шаруашылығы басқармасының бастығы болған. 1938 жылы 21 ақпанда сотталған. 1962 жылы 23 тамызда ақталған.
  109. ИСКАКОВ Қали – 1898 жылы туған. Хантағы руднигінде партия комитетінің хатшысы болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  110. ИСЛАМОВ Балтақожа – 1869 жылы туған. Түркістан ауданы, Қырық кепе ауылында тұрған, жұмыс істемеген. 1937 жылы 15 қыркүйекте сотталған. 1957 жылы 28 мамырда ақталған.
  111. ҚАЛБЫРОВ Бекмамбет – 1879 жылы туған. Ащысай руднигінде коммунальный бөлімінде жұмысшы болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  112. КАЛМЫКОВ Николай Васильевич – 1894 жылы туған. Байжансай руднигіндегі геологиялық-барлау партиясының есепшісі болған. 1938 жылы 10 қазанда сотталған. 1989 жылы 25 тамызда ақталған.
  113. КАМЕЛЕДДИНОВ Мифтик – 1915 жылы туған. Ащысай руднигінде счетовод болған. 1938 жылы 12 қазанда сотталған. 1958 жылы 15 мамырда ақталған.
  114. КАН Алексей Николаевич – 1906 жылы туған. Түркістан қаласы, К.Маркс көшесі, 12-үйде тұрған. Облыстық сауда базасында товаровед болған. 1938 жылы 10 қазанда сотталған. 1960 жылы 1 қыркүйекте ақталған.
  115. КАНАЕВ Имамберді – 1908 жылы туған. Ащысай руднигінде күзет бастығының орынбасары болған. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  116. КАРАБАСОВ Зульнасар – 1883 жылы Түркістан ауданындағы Жаңа Иқан ауылында туған. 1938 жылы 20 шілдеде сотталған. 1939 жылы 10 қыркүйекте ақталған.
  117. ҚАРЫБАЕВ Джусут (Жусуп) – 1868 жылы туған. «Қандөз» колхозында колхозшы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  118. ҚАШАҒАНОВ Көней – 1885 жылы туған. Ащысай қыстағында тұрған. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 9 тамызда ақталған.
  119. КАВРЕНУБАЕВ (Керуенбаев) Амре – 1906 жылы туған. Түркістан аудандық партия комитетінің хатшысы. 1937 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1955 жылы 30 тамызда ақталған.
  120. КЕГЕЛЬ Николай Николаевич – 1888 жылы туған. Ащысай полиметалл комбинатында электрик болған. 1938 жылы 27 ақпанда сотталған. 1999 жылы 17 маусымда ақталған.
  121. ҚАЗАНҚАПОВ Шубай – 1908 жылы туған. Ащысай руднигінде сауда бөлімінің бастығы болған. 1931 жылы 28 қарашада сотталған. 1955 жылы 30 желтоқсанда ақталған.
  122. КОНДУХОВ Абсамит – 1896 жылы туған. «Бірлік» колхозында колхозшы болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1989 жылы 30 қазанда ақталған.
  123. КОНКУРКУЛЬДЖАЕВ Анет – 1891 жылы туған. Ащысай руднигінде асхана меңгерушісі болған. 1937 жылы 7 желтоқсанда сотталған. 1958 жылы 5 маусымда ақталған.
  124. КУДИЕВ Саты – 1870 жылы Түркістан ауданында туған, колхозшы. 1937 жылы 11 қазанда сотталған. 1957 жылы 11 сәуірде ақталған.
  125. ҚАРЫНБАЕВ Жүсіп – 1904 жылы Түркістан ауданында туған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  126. ҚОЙШЫБАЕВ Бексейіт – 1899 жылы Түркістан ауданында туған, шөп қабылдаушы болған. 1938 жылы 28 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 19 тамызда ақталған.
  127. ҚУАНДЫҚОВ Жалмұхан – 1899 жылы Түркістан ауданында туған, колхозшы. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1957 жылы 11 сәуірде ақталған.
  128. ҚҰНДЫЗОВ Әбсейіт – 1897 жылы Түркістан ауданында туған, колхозшы болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1989 жылы 30 қазанда ақталған.
  129. МЫРЗАЕВ (Мұрзаев) Мекембай – 1896 жылы Түркістан ауданында туған, колхоз төрағасы болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1955 жылы 7 мамырда ақталған.
  130. НАХИПОВ Шамсутдин – 1882 жылы Түркістан ауданында туған, молда болған. 1937 жылы 15 қыркүйекте сотталған. 1958 жылы 12 маусымда ақталған.
  131. НӘЖІМОВ Ергеш – 1899 жылы Түркістан ауданында туған, нұсқаушы болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1989 жылы 7 мамырда ақталған.
  132. НӘЛІХОДЖАЕВ Оспан Ходжа – 1867 жылы Түркістан ауданында туған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1958 жылы 30 қаңтарда ақталған.
  133. НҰРМҰХАМЕДОВ Баша (Нұрмұхамед Ходжаев) – 1837 жылы Түркістан ауданында туған. 1937 жылы 15 қыркүйекте сотталған. 1958 жылы 12 маусымда ақталған.
  134. НҰРШАТАЕВ Әнетбек – 1893 жылы Түркістан ауданында туған, ауылдық Кеңестің төрағасы болған. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1964 жылы 28 қарашада ақталған.
  135. ОМАРОВ Көккөз – 1885 жылы Түркістан ауданында туған. 1938 жылы 31 қыркүйекте сотталған. 1960 жылы 29 қыркүйекте ақталған.
  136. ОНБАСОВ Нұрман – 1897 жылы Түркістан қаласында туған. 1938 жылы 31 қаңтарда сотталған. 1989 жылы 7 мамырда ақталған.
  137. ОРЫНБАЕВ Мамет-Сыдық – 1900 жылы Түркістан қаласында туған, артель аспазы болған. 1938 жылы 5 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 19 тамызда ақталған.
  138. ПИНХАСОВ Нуриэль – 1906 жылы Түркістан қаласында туған. «Осоавиахимның» Түркістан аудандық отрядының бастығы. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  139. ПИНХАСОВ Ханания Хайлович – 1895 жылы Түркістан қаласында туған. Түркістан тұтынушылар одағының өндіріс директоры болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1957 жылы 25 қарашада ақталған.
  140. ПОЛЯКОВ Михаил Лаврентьевич – 1801 жылы Қызылорда қаласында туған, Түркістан нан зауытының бөлім бастығы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1957 жылы 17 қазанда ақталған.
  141. РЫСМЕТОВ Құдайберген – 1890 жылы Түркістан қаласында туған. «Еңбекші» артелінде асхана меңгерушісі болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1963 жылы 30 қазанда ақталған.
  142. РЫСМЕТОВ Құдайберген – 1869 жылы Түркістан ауданының Майдамтал селосында туған. Қырық кепе мешітінің молдасы болған.
  143. САТАЕВ Рысмембет – 1872 жылы Түркістан қаласында туған, қарауыл болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1989 жылы 31 мамырда ақталған.
  144. САЙДАЛИЕВ Абдуғани – 1899 жылы Түркістан стансасында туған, «Жигули» кондорында мастер болған. 1938 жылы 26 қазанда сотталған. 1959 жылы 21 наурызда ақталған.
  145. СУХО-ИВАНОВ Джео Василий Степанович – 1909 жылы Түркістан қаласында туған, кірпіш зауытының бас инженері болған. 1938 жылы 23 мамырда сотталған. 1957 жылы 23 қарашада ақталған.
  146. ТАУТЫНБАЕВ Садық – 1910 жылы Түркістан қаласының Қандөз ауылында туған, «Баспаққұр» колхозының төрағасы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  147. ТАСАНОВ Есжан – 1874 жылы Түркістан қаласында туған, жеке шаруагер болған. 1937 жылы 11 қазанда сотталған. 1957 жылы 11 сәуірде ақталған.
  148. ТАСТАНБЕКОВ Мырзахмет – 1903 жылы Түркістан қаласының Үшқайық ауылында туған, облыстық білім бөлімінің инспекторы болған. 1942 жылы 31 наурызда сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  149. ТАҒЫБАЕВ Асан – 1888 жылы Түркістан қаласының Хантағы ауылында туған, Хантағы кенішінде өрт сөндіруші болған. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1955 жылы 23 желтоқсанда ақталған.
  150. ТӘЖІҚОЖАЕВ Асан – 1910 жылы Түркістан қаласының Қандөз ауылында туған. Советтердің VIII съезі атындағы колхоздың төрағасы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  151. ТӘЖІКЕЕВ Үйсен – 1889 жылы Түркістан қаласында туған, қазақ, жеке шаруагер болған. 1937 жылы 11 қазанда сотталған. 1957 жылы 11 сәуірде ақталған.
  152. ТӨРЕЖАНОВ Мұхамедраймов Әбілқасым – 1867 жылы Түркістан қаласының Балтакөл ауылында туған, молда-имам болған. 1937 жылы 28 қарашада сотталған. 1957 жылы 17 қазанда ақталған.
  153. ТУРСУНҚОЖАЕВ Тұяқ – Түркістан қаласында туған. Сталин атындағы колхоздың төрағасы болған. 1937 жылы 30 желтоқсанда сотталған. 1958 жылы 30 қаңтарда ақталған.
  154. УБАЙДУЛЛАЕВ Сайфулла – 1898 жылы Түркістан қаласында туған. «Саюзқожа» кеңесінің егенті болған. 1938 жылы 15 қазанда сотталған. 1948 жылы 28 шілдеде ақталған.
  155. УМАРХОДЖАЕВ Алиш – 1892 жылы Түркістан қаласында туған, молда болған. 1937 жылы 1 қарашада сотталған. 1957 жылы 17 қаңтарда ақталған.
  156. УСМАНОВ Юсупхан – 1893 жылы Қытайда туған. Түркістан қаласында «Қызыл Октябрь» колхозында жұмыс істеген 1938 жылы 2 қыркүйекте сотталған. 1989 жылы 19 тамызда ақталған.
  157. ҮСЕНОВ Әбдіжаппар – 1904 жылы Түркістан қаласының Бабайқорған ауылында туған, ауылдық кеңестің төрағасы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1956 жылы 3 қарашада ақталған.
  158. ӨТЕГЕНОВ Садық Халмұхамедович – 1874 жылы Түркістан қаласында туған, мұғалім болған. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1957 жылы 17 шілдеде ақталған.
  159. ФАЙЗАКОВ Самуил Хойсаламанович – 1904 жылы Түркістан қаласында туған, ШҚЗ-да сауда бөлімінің меңгерушісі болған. 1938 жылы 30 қыркүйекте сотталған. 1956 жылы 19 маусымда ақталған.
  160. ХАНГЕЛЬДИЕВ Әбдіжаппар – 1869 жылы Шорнақ ауылында туған, Фрунзе атындағы колхоздың мүшесі болған. 1937 жылы 19 қарашада сотталған. 1957 жылы 3 желтоқсанда ақталған.
  161. ХАЛТАЕВ Жұраш – 1916 жылы Түркістан қаласында туған, «Еңбекші» артелінде шайханашы болған. 1938 жылы 14 ақпанда сотталған. 1963 жылы 30 қазанда ақталған.

Сыртқы сілтемелер

1.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.- А.:Санат, 1995 .-З б.

2.Оралтай X. Алаш-Түркістан түркілерінің ұлттық-азаттық  үшін
күресінің ұраны. — 8 б.

3.Құсанова Ш. «Алаш» партиясы тарихын зерттеу хақында.-
42 б.

4.Қозыбаев М.  Ақтаңдақтар ақиқаты.- А.,1992. –103 б.

5.Козыбаев М. Историография Казахстана. Уроки истории.-А.,
1992.  – 89 б.

6.Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр. –А., 1993. – 41 б.

7.Рысбеков Т. Алашорда.//Орал өңірі. № 244. 1997. – 3 б.

8.Қозыбаев М. Ата тарихы туралы сыр. –41 б.

9.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –294 б.

10.Қойгелдиев М. Алаш өткен жол.//Ақиқат. №3. Наурыз.
1996.  – 53 б.

11.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –296 б.

12.Сонда. 296 б.

13.Сонда. 297 б.

14.Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. –А.,1995.-119 б.

15.Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы. –298 б.

16.Қойгелдиев М. Алаш өткен жол.//Ақиқат. №4. Сәуір. 1996.-34 б.

17.Өзбек ұлы С.  Арыстары Алаштың.- А.,1998. –22 б.

18.Сонда.  23 б.

19.Қойгелдиев М. Алаш өткен жол.// Ақиқат. 57 б.

20.Сонда. 57 б.

21.Нұрпейісов К. Алаш һәм Алашорда. – 22 б.

22.Нұрпейісов К. Алаш қозғалысы. –305 б.

23.Қойгелдиев   М.   Әлихан      Бөкейханов.   Шығармалар.   А.:Қазақстан,1994. – 86 б.

24.Қойгелдиев М.  Алаш қозғалысы. — 308 б.

25.Сонда. 309 б.

26.Сонда. 313 б.

27.Сонда. 313 б.

28.Қойгелдиев М. Алаш өткен жол. // Ақиқат.- 55 б.

29.Қойгелдиев М.  Алаш қозғалысы.  — 314 б.

30.Сонда. 314 б.

31.Сонда. 316 б.

32.Құл-Мұхаммед М. Алаш-бағдарламасы. А:Атамұра, 2000.-8 б.

  1. Сонда. 9 б.

34.Мартыненко Н. Алаш-Орда.   Сборник документов. –А., 1992.-92 б.

35.Қойгелдисв М.  Ә.Бөкейханов шығармалар. -7 б.

36.Қасабеков А.  Қазақ философиясы тарихын қалай

зерттейміз. //Ақиқат. №5. 1994.-18 б.

37.Асфендияров С. Қазақстан  тарихының   очерктері. –А.,1994.-101 б.

38.Өзбекұлы С.  Арыстары Алаштың. -15 б.

39.Сонда. 15 б.

40.Қойгелдиев М. Ә.Бөкейханов. Шығармалар.- 56 б.

41.Қойгелдиев М.  Алаш қозғалысы.   -301 б.

42.Сонда.   301 б.

43.Нұрпейісов К. Ұлт-азаттық күрес және  «Алаш» қозғалысы. //Ақиқат.  1996.- 21 б.

44.Қойгелдиев М.  Алаш өткен жол. //Ақиқат. 34 б.

45.Сонда.   35 б.

46.Қойгелдиев М.  Алаш қозғалысы.  – 310 б.

47.Қойгелдиев М. Ә.Бөкейханов шығармалар. –32 б.

48.Мартыненко Н.  Алаш орда.  Сб. Документов.

49.Қойгелдиев М.  Алаш қозғалысы. –312 б.

50.Сонда. 313 б.

51.Өзбекұлы С.  Арыстары Алаштың. –30 б.

52.Қойгеддиев М. Алаш қозғалысы. 262 б.

53.Нұрпейісов К. Алаш  және   алашорда тарихының  зерттелуі
хақында.  //Қазақ тарихы. №1. 1994. – 12 б.

54.Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлерінің саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. А.: Атамұра, 1998. –296 б.

55.Сонда. 301 б.

56.Мартыненко   Н.   Алаш   Орда.   Сб.   Документов.   «Айқап»
баспасы. 92 б.

57.Құл-Мұхаммед М. Алаш қайраткерлерінің саяси-құқықтық

көзқарастарының эволюциясы. —  310 б.

58.Мартыненко Н.  Алаш Орда.  -92 б.

59.Құл-Мұхаммед   М.  Алаш  қайраткерлерінің  саяси-құқықтық

көзқарастарының эволюциясы.- 313 б.

60.Сонда. 313 б.

61.Сонда. 313 б.

62.Құл-Мұхаммед М. Алаш бағдарламасы.   211 б.

63.Құл-Мұхаммед    М.   Алаш  қайраткерлерінің  саяси құқықтық

көзқарастарының эволюциясы. –348 б.

64.Маймақов Ғ. Қазақстанның саяси құқықтық тарихы.-А., 1996.   –110 б.

65.Материалы по киргизскому землепользованию.-Воронеж, 1903. — т.ІІІ.-4 б.

66.«Сибирские вопросы». 1908. №27-28.-7 б.

67.«Сибирские вопросы». 1908. №41-42.-7 б.

68.«Қазақ».-1914. № 51.

69.«Қазақ».-1915. № 105.

70.«Қазақ».-1917. № 252.

71.Алаш-Орда. Сборник документов.- А., 1992.-37 б.

72.Сонда. 47 б.

73.Собрание законодательства КазАССР (1920-1936 гг.).1969.-31-32 б.

74.Сонда. 81 б.

75.Сонда. 36 б.

76.Сонда. 76 б.

77.Сонда. 29 б.

78.Алаш-Орда. Сборник документов.-А., 1992.-134 б.

79.Сонда. 171 б.

80.Сонда. 74 б.

81.«Айқап». 1911. №11.-8 б.

82.Кенжин А. К исторической оценке деятельности партии Алаш.-Известия Киробкома ВКП(б). 1923. №1.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 

Қолданылған әдебиеттер

  1. Абжанов Х.М., Гуревич Л.Я. Интеллигенция Казахстана: история, теория, современность.-Алматы, 1992.
  2. Аймауытов Ж. Шы5армалары.-Алматы, 1989.
  3. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1995.
  4. Бөкейхан Ә. Таңдамалы. Энциклопедия.-Алматы, 1995.
  5. Брайнин С., Шафиро Ш. Очерки по истории Алашорды.-Алматы, 1935.
  6. Дулатов М. Шығармалары.-Алматы, 1991.
  7. Дулатов М. Шығармалары І және ІІ томдар.-Алматы, 1997.
  8. Жұмабаев М. Шығармалары.-Алматы, 1989.
  9. Кенжин А. К исторической оценке деятельности партии Алаш. Известия Киробкома ВКП(б). 1923. №1.
  10. Қозыбаев М.Қ., Нұрпейісов К. Тағдыры күрделі қайсар талант.-«Социалистік Қазақстан», 1989, 18 январь.
  11. Қойгелдиев М. Отаршылдыққа қарсы күрес кезеңдері//Қазақ тарихы, 1993. №1.
  12. Құдайбердиев Ш. Шығармалары.-Алматы, 1988.
  13. Озғанбай Ө. Ресей Мемлекеттік Думасы және Қазақстан (1905-1917 жж.).-Алматы, 1997.
  14. Рысаков П. Алашординская контрабанда//Правда, 1935, 14 апреля.
  15. Сейфуллин С. Шығармалары.-Алматы, 1988.
  16. Сегизбаев О.А. Казахская философия.-Алматы, 1997.
  17. Сулейменов Б.С. Аграрный вопрос в Казахстане в последней трети XIX-начале ХХ века.-Алматы, 1963.
  18. Сулейменов Б.С. Революционное движение в Казахстане в 1905-1907 годах.-Алматы, 1977.
  19. Сулейменов Б.С., Басин В.Я. Восстание 1916 года в Казахстане (причины, характер, движущие силы).-Алматы, 1977.
  20. Сулейменов Р.Б. Ленинские идеи культурной революции и их осуществление в Казахстане.-Алматы, 1972.
  21. Турсунбаев А.Б. Из истории крестьянского переселения в Казахстан.-Алматы, 1950.
  22. Турсунбаев А.Б. Казахский аулв  трех революциях.-Алматы, 1967.
  23. Тынышпаев М. Материалы к истории киргиз-казахского народа.-Ташкент, 1925.
  24. Ушаков А.В. Революционное движение демократической интеллигенции в России.-1895-1904.-М., 1976.
  25. Федюкин С.А. Великий Октябрь и интеллигенция.-М., 1972.

Деректеме

  1. Нұрпейісов, Байжанов, Шакеев. Алаш мирас. Құжаттар жинағы.- А, 1995.
  2. Мартыненко Н. Алаш Орда. сборник документов.- А.:Айқап, 1992 .
  3. Асфендияров С. История Казахстана.- А-А., 1993.
  4. Баишев Ж. Қазақстан: мемлекеттілік кезеңдері. -А., 1999.
  5. Бекмаханов Е. Қазақстан XIX ғ. 20-30 жылдарында. –А., 1994 .
  6. Дулатов М. Шығармалары. -А., 1991.
  7. Жұмабердіқызы Г. Алаштың бір ардағы. –А., 1998.
  8. Қойгелдиев м. Алаш қозғалысы.- А.:Санат, 1995.
  9. Қойгелдиев  М.   Ә.Бөкейханов  шығармалар  А.:Қазақстан,1994 .
  10. Қозыбаев М. Историография   Казахстана: уроки   истории.- А-А.,
  11. Қозыбаев М. Ақтаңдақтар ақиқаты.- А., 1992.

10.Қозыбаев М., Қозыбаев Ч. Қазақстан тарихы.- А., 1997.

11.Құл-Мұхаммед  М.  Алаштың қайраткерлерінің  саяси- құқықтық көзқарастарының эволюциясы.- А.:Атамұра, 1998.

  1. Құл-Мұхаммед М. Алаш ардагері. — А.:Атамұра, 1996.
  2. Құл-Мұхаммед    М.    «Алаш»    бағдарламасы:    қиянат пен ақиқат. -А.:Атамұра, 2000 .
  3. Құл-Мұхаммед    М. Әлімхан Ермеков:көзқарас эволюциясы.//Жұлдыз. 1989. № 11.

15.Құсанова Ш. «Алаш» партиясы   тарихын зерттеу хақында.- А.

16.Маймақов Ғ., Қазыбек М. Құпия  кеңестер.- А.:Жалын, 1999.

17.Маймақов Ғ. Қазақстанның  саяси-құқықтық  тарихы.-А.,1993.

  1.  Нүрпейісов К. Алаш һәм алашорда.- А., 1995.
  2. Нұрпейісов К., Құлкенов М., Хабитжанов Б., Мектепов А.  Халел     Досмұхамедұлы    және      оның өмірі мен шығармашылығы.- А., 1996.
  3. Нұрпейісов К. Әлімхан Ермеков ОГПУ тергеушілері алдында.-«Ақиқат», 1993. № 4.
  4. Оралтай   X.   Алаш-Түркістан   түркілерінің  ұлттық-азатық үшін күресінің ұраны. –С., 1973.
  5. Өзбекұлы С. Барлыбек Сыртанов.- А., 1996.
  6. Өзбекұлы  С. Арыстары алаштың.- А., 1998.
  7. Сейфуллин С. Тар жол тайғақ кешу -А., 1977.
  8. Тілеуқұлов Г. Жазықсыз жазаланған тұлғалар.-Т., 2000 .
  9. Тынышпаев М. История казахского народа. -А-А., 1993.
  10. Шоқай М.  Түркістанның қилы тағдыры. (Құрастырған Серікбайұлы Б.).- А.:Жалын, 1992.
  11. Алаш-Орда. Сборник документов. Составитель Н.Мартыненко. –Алматы, 1929; переиздание 1992.
  12. Алтынсарин И. Очерки обычаев при сватовсктве и свадьбе у киргизов Оренбургского ведомства. Записки Оренб.отд.,вып.1, 1870.
  13. Вельяминов-Зернов В.В. Исследование о Касимовских царях и царевичах. Ч.2. СПб., 1864.
  14. Завалишин И. Описание Западной Сибири. СПб., 1867, т.ІІІ.
  15. Диваев А. Несколько слов о свадебном ретуале киргизов Сыр-Дарьинской области. Уч.зап.Казанск.унив.Кн.4,1900.
  16. Дужан  К. Свадебные обряды у киргизов.//Северная пчела. 1855, № 92.
  17. Материалы по киргизскому землепользованию, собранные и разработанные по обследованию степных областей под руководством Ф.Щербины: а)т.І.Кокчетавский уезд. Воронеж, 1898; б)т.ІІ.Атбасарский уезд.Воронеж, 1902; в)т.ІІІ.Акмолинский уезд. Воронеж, 1902; г)т.IV.Павлодарский уезд.Воронеж, 1903; д)т.V. Кустанайский уезд. Воронеж, 1903; е)т.VI. Каркаралинский уезд. Воронеж, 1905 и др.тома.
  18. Новый энциклопедический словарь. Под ред.К.К:Арсеньева. Издатели Ф.Брокгауз и И.Ефрон. Т.1-29. СПб., 1911-1916.
  19. Харузин А.Н. Киргизы Букеевской орды. М., 1889.
  20. Энциклопедической словарь Ф.А.Брокгауза и и.А:Ефрона. Т.1-82., СПб., 1890-1904.
  21. История и историография национально-освободительных движений второй половины XIX-начала ХХ в. в Средней Азии и Казахстане:итоги, поиски, перспективы изучения.-Ташкент, 1989.
  22. Казахстан в начале ХХ века: методология, историография, источниковедение. Сборник статей.-Алматы, 1993.
  23. Материалы по истории политического строя Казахстана. Т.1.-Алматы, 1960.
  24. Национальные движения в условиях колониализма: Казахстан, Средняя Азия, Северный Кавказ. Материалы Всесоюзного «Круглого стола».-27-28 июля. 1990. Целиноград, 1991.
  25. Образование и развитие СССР. Сб.документов.-М., 1973.

Журналдар

  1. Аққұлыұлы С. Әлихан Бөкейханов //Жұлдыз. №1. 1996.
  2. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол //Ақиқат. 3-наурыз. 1994.
  3. Қойгелдиев М. Алаш өткен жол//Ақиқат. 4-сәуір 1994.
  4. Қойгелдиев   М.   Отаршылдыққа  қарсы  күрес  кезеңдері.  //Қазақ тарихы. №1. 1993.
  5. Қасбеков А. Қазақ философиясы тарихын қалай зерттейміз.  //Ақиқат. №5. 1994.
  6. Нұрпейісов К. Ұлт-азаттық күрес және Алаш қозғалысы.//Ақиқат. №6. 1996.
  7. Нұрпейісов К. Қос төңкеріс және Алаш   қозғалысы //Ақиқат.
    №11.1996.
  8. Нұрпейісов   К.   Алаш   және   алашорда   тарихының   зерттелуі
    хақында //Қазақ тарихы. №1.1994.
  9. Ілиясова К.  М.Дулатовтың Алашорда     өкіметіне     мәлімдеме
    хаты. (1918 ж. 27маусым) //Қазақ тарихы. №6. 2000.
  10. Хазірет-әлі Тұрсын. Түркістан Мұхтарияты мен Алашорда үкіметтерінің тарихи сабақтастығы.//Ақиқат. № 4. 2001.
  11. Шарафудинов 3. Қазақ жерін алаш автономиясына біріктіру.// Қазақ тарихы. № 2. 2001.

12.«Абай»-1918 жылы М.Әуезов пен Ж.Аймауытов негізін салған әдеби-көркем журнал.

13.«Айқап»-Троицкіде 1911-1915 жылдар аралығында шығып тұрған демократиялық-ағартушылық бағыттағы журнал.

14.«Ақиқат»-Ұлттық қоғамдық-саяси журнал.

15.«Вопросы колонизации»-Мерзімді жинақ.-1907-1915.

16.«Жұлдыз»-Ай сайын шығатын әдеби-көркем, қоғамдық-саяси журнал.

17.«ҚазССР Ғылым Академиясының хабаршысы».

18.«ҚазССР Ғылым Академиясының хабарлары» (қоғамдық ғылымдар сериялары).

19.«Қазақ тарихы»- «Қазақстан мектебі» журналының екі айда бір шығатын қосымшасы.

20.«Қызыл Қазақстан»-Қазақстан  өлкелік партия комитетінің органы.

21.«Мысль»-ай сайын шығатын қоғамдық-саяси журнал.

Газеттер

  1. Арнаусөз. Армысың, Алаш азаматы. //Ана тілі. 3-қаңтар. 1991.
  2. Қойгелдиев М. «Алашорда» //Егемен Қазақстан.18-қаңтар. 1992.
  3. Мұстафин А. Аңызы қайсы,  ақиқаты қайсы.//Ана тілі. 8-тамыз. 1991.
  4. Өзбекұлы С.  Алаштың азаттығын аңсап өткен.//Егемен Қазақстан.9-сөуір.
  5. «Ақ жол»-Қазақ Өлкелік партия Комитеті мен Қазақ Өлкелік Атқару Комитетінің органы. 1920-1925 ж.
  6. «Ана тілі»-1990 жылдан шығатын тіл және ұлттану апталығы.
  7. «Жас алаш»-Республикалық жастар газеті.
  8. «Егемен Қазақстан»-Ұлттық қоғамдық-саяси газет.
  9. «Қазақ»-1913-1918 жылдары Орынбор қаласында қазақ тілінде шығып тұрған газет.
  10. «Қазақ әдебиеті»-Қазақстан жазушылар одағының органы.
  11. «Новое время»-С.-Петербургте 1868-1917 жылдары күн сайын шығып тұрған газет.
  12. «Речь»-Кадеттер партиясының орталық органы. С.-Петербургте 1906-1917 жылдары күн сайын шығып тұрған.
  13. «Сарыарқа»-1917-18 ж. шығып тұрған газет.
  14. «Степной край»-ХХ ғасырдың басында шығып тұрған газет.

Алашорда әскерінің ұраны: «Жасасын, Отанның адал ұлдары!»

  1. Н.Назарбаев Қазақстан халықтарына арнаған жолдауы. Алматы, 2005.
  2. М.Шахановтың өлеңдері // Қазақ тарихы. 2005. №5
  3. Құл-Мұхамед. Алаш қайраткерлері саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. Алматы: Атамұра, 1998.
  4. Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004.
  5. Ж.Ақбаев. Жанша. Орал, 1994.
  6. Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992.
  7. Н.Мартыненко. Алашорда сборник документов. Алматы, 1992.
  8. «Қазақ» газеті//21 караша, 1917.
  9. Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004.
  10. Д.Сүлейменова. Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы. Тарих ғылымының кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертация. Алматы, 2004.
  11. Н.Нұрпейіс. Алаш һәм Алашорда. Алматы, 1995.
  12. Қазақстан тарихы // әдістемелік журнал, 2006, №3
  13. Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
  14. Қазақ тарихы // журналы, 1997, №5.
  15. К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.
  16. Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
  17. Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
  18. Р.Сыздықова. Ахмет Байтұрсынов. Алматы, 1990.
  19. Қазақстан Республикасының ҰҚК – нің мұраты. №06610-іс
  20. К.Нұрпейіс, М.Құлкенов, А.Мектепов, Б.Хабижанов. Халел Досмұхамедұлы және оның өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Санат, 1996.

Фото: shosh.uz

Жазба қандай әсер қалдырды?

Жазбаға баға беріңіз!

Орташа 0 / 5. Бағалар саны: 0

Әзір ешкім бағаламапты. Алғашқы болып баға беріңіз!

Пікір жазу үшін басыңыз

Leave a Reply

Э-пошта мекенжайыңыз жарияланбайды. Міндетті өрістер * таңбаланған

Ең Танымал

Редакциямен байланыс:

E-mail: info@newsroom.kz

Телефондар: +7 (775) 186-21-13, Нұр-Сұлтан қ.

ZERO.kz

Лицензия

ҚР Ақпарат және коммуникациялар министрлігінің 25.05.2017 жылдан №16544 «NewsRoom +» АА Куәлігі берілген.
© 2017-2022
Сайттағы материалдарды пайдаланғанда міндетті түрде сілтеме берулеріңізді сұраймыз. Ақпараттық порталдағы авторлық және басқа да құқықтар толығымен қорғалатынын ескертеміз. Автордың жеке пікірі редакцияның көзқарасы болып саналмайды. Жарнама мен түрлі хабарландыруларға жарнама беруші жауапты.