Қазақстанға екінші Екібастұз қажет пе? Торғайдың жаңа мүмкіндіктері
Қазақстан жаңа инвестициялық кезеңге қадам басып отыр. 2030 жылға дейін негізгі капиталға салынатын инвестиция көлемін ЖІӨ-нің 24%-ына жеткізу және елге кемінде 150 млрд доллар тікелей шетелдік инвестиция тарту көзделген. Алайда сарапшылар үшін басты мәселе инвестиция көлемінде емес, оның экономиканың жаңа өсу нүктелерін қалыптастыруға қаншалықты ықпал ететінінде.
Торғайдың қандай әлеуеті бар?
Торғай қоңыр көмір бассейні Қазақстандағы ең ірі, бірақ толық игерілмеген ресурстық аймақтардың бірі саналады. Автор келтірген мәлімет бойынша, мұндағы қоңыр көмірдің жалпы қоры шамамен 61,9 млрд тонна, оның 7,1 млрд тоннаға жуығын ашық әдіспен өндіруге болады.
Салыстыру үшін, Қарағанды көмір бассейнінің қоры шамамен 42 млрд тонна, ал Екібастұз бассейнінің қоры 9,7 млрд тонна деп көрсетілген.
Бірақ Торғайдың мүмкіндігі көмірмен ғана шектелмейді. Бассейннің геологиялық ерекшеліктері көмірді газдандыруға мүмкіндік беруі ықтимал. Автордың бағалауынша, CTG технологиясы арқылы алынуы мүмкін газ ресурстары 100 трлн текше метрден асуы мүмкін.
Сонымен қатар қоңыр көмір құрамында титан, германий, литий және басқа да сирек әрі сирекжер элементтері кездеседі. Мәселен, титан мөлшері тоннасына 15–17 кг, ал германий 0,5–10 кг аралығында болуы мүмкін.
Егер бұл көрсеткіштер кешенді геологиялық және технологиялық зерттеулер барысында расталса, Торғай энергетикамен қатар стратегиялық маңызды минералдарды өндіру орталығына айналуы ықтимал.
Мәселе – су тапшылығында
Алайда Торғайды ірі өндірістік орталыққа айналдырудағы негізгі кедергілердің бірі – су мәселесі.
Торғай өзенінің жылдық ағыны шамамен 200 млн текше метр болғанымен, оның 90%-дан астамы көктемгі кезеңге тиесілі. Сондықтан ірі энергетикалық нысандардың тұрақты жұмысын жергілікті су көздері арқылы қамтамасыз ету қиын.
Осыған байланысты автор Есіл өзенінен Торғай бассейніне су жеткізу мүмкіндігін қайта қарауды ұсынады. Бұған дейін академик Шафиғолла Шөкин Есіл өзенінен Торғайдың саласы Сарыөзенге дейін канал салу идеясын қарастырған.
Ұзындығы шамамен 40 шақырым болатын мұндай канал жылына 1,5–2 млрд текше метр су жеткізуі мүмкін деген есеп бар. Бұл тек өнеркәсіпті сумен қамтамасыз етіп қоймай, шамамен 1,5 млн гектар ауыл шаруашылығы жерін суаруға мүмкіндік беруі ықтимал.
Торғай тек көмірмен шектелмеуі керек
Фархад Қуанғановтың пікірінше, Торғайды дамыту идеясын тағы бір көмір бассейні немесе бірнеше электр станциясын салу жобасы ретінде қарастыру жеткіліксіз.
Оның орнына мұнда энергетика, газ, су, ирригация, тау-кен өндірісі, ауыл шаруашылығы, терең өңдеу және логистиканы біріктіретін көпсалалы индустриялық-аграрлық кластер қалыптастыруға болады.
Ықтимал жобалар қатарында:
• қоңыр көмір өндіру;
• электр энергетикасын дамыту;
• көмірді газдандыру;
• көміртекті ұстау және сақтау технологиялары;
• титан, германий, литий және басқа стратегиялық элементтерді алу;
• жоғары қосылған құнды материалдар өндіру;
• су және ирригация инфрақұрылымын дамыту;
• ауыл шаруашылығын жаңғырту;
• ауыл шаруашылығы өнімдерін терең өңдеу;
• көлік-логистикалық инфрақұрылым құру бар.
$15 млрд-тан асатын жоба портфелі қалыптасуы мүмкін
Автордың алдын ала бағалауынша, Торғай отын-энергетикалық кешенін құруға арналған кешенді инвестициялық бағдарлама 15 млрд доллардан асатын жобалар портфелін қалыптастыруы мүмкін.
Алайда бұл бірден миллиардтаған инвестиция құю керек дегенді білдірмейді. Алдымен бассейннің геологиясын, көмір сапасын, ашық әдіспен өндіру мүмкіндігін, газдандыру әлеуетін және сирек элементтердің нақты мөлшерін жан-жақты зерттеу қажет.
Одан кейін Құсмұрын, Егінсай және Орловское сияқты кен орындарын игеруге арналған нақты инвестициялық ұсыныстар әзірленуі мүмкін.
Сондай-ақ Есіл–Торғай каналының техникалық-экономикалық негіздемесін жасап, Бұзылық су қоймасының мүмкіндіктерін кеңейту мәселесін зерттеу ұсынылады.
Қазақстанға жаңа Екібастұз керек пе?
Екібастұз кезінде Қазақстанның индустриялық дамуының негізгі орталықтарының біріне айналды. Торғайдың алдында да осындай мүмкіндік бар. Бірақ жаңа жобаны өткен ғасырдағы модель бойынша қайталау емес, заманауи технологиялар мен бірнеше саланы біріктіретін экономикалық экожүйе ретінде қалыптастыру ұсынылады.
Егер Торғайдың көмірі энергетикамен, стратегиялық минералдар өндірісімен, сумен, ауыл шаруашылығымен және көлік инфрақұрылымымен бір жүйеге біріктірілсе, бұл өңір Қазақстанның жаңа экономикалық өсу нүктесіне айналуы мүмкін.
Сондықтан негізгі сұрақ «Қазақстанға екінші Екібастұз қажет пе?» дегеннен гөрі, «Торғайды бұрын болмаған жаңа индустриялық-аграрлық кластерге айналдыра аламыз ба?» дегенге келіп тіреледі.
Дереккөз: Фархад Қуанғанов, ҚР Ғылым және жоғары білім министрінің кеңесшісі, Металлургия және кен байыту институты Директорлар кеңесінің төрағасы.