Аркадий Дубнов Қырғызстандағы саяси тұрақсыздықтың негізгі себептерін атады
Қырғызстандағы саяси тұрақсыздыққа билік үшін элиталар арасындағы күрес, елдің солтүстік пен оңтүстікке бөлінуі және табиғи ресурстарды, әсіресе алтын кен орындарын бақылау мәселесі әсер етеді. Елдің тұрақты дамуы үшін билік ауысуы төңкеріс арқылы емес, сайлау жолымен жүзеге асуы маңызды. Бұл туралы саясаттанушы Аркадий Дубнов Berkinbayev_Podcast-қа берген сұхбатында айтты, деп хабарлайды newsroom.kz
Қырғызстан – тәуелсіздік алғаннан бері бірнеше рет саяси дағдарыс пен билік ауысуын бастан өткерген Орталық Азия мемлекеттерінің бірі. Елдегі саяси өзгерістердің бір бөлігі жаппай наразылықтар мен ішкі қақтығыстар жағдайында өтті. Саясаттанушының пікірінше, Қырғызстан үшін қазіргі кезеңдегі негізгі міндеттердің бірі – биліктің ауысу механизмін тұрақтандыру.
Билік ауысуы сайлау арқылы жүзеге асуы керек
Аркадий Дубнов Қырғызстанның болашағына қатысты ең алдымен саяси тұрақтылық мәселесіне тоқталды. Оның айтуынша, елге билік өзгерісі кезекті сайлау арқылы жүзеге асатын қалыпты саяси кезең қажет.
«Мен Қырғызстанға біраз уақыт биліктің ауысуы төңкерістер мен ішкі күйзелістер арқылы емес, кезекті сайлау арқылы табиғи, күнтізбелік тәртіппен жүзеге асатын кезеңді бастан өткеруді тілер едім», – деді саясаттанушы.
Сарапшының пікірінше, биліктің бейбіт әрі заңды түрде ауысуы мемлекеттің саяси институттарын нығайтып, қоғамдағы тұрақсыздық тәуекелін төмендетуге мүмкіндік береді.
Бұл ретте мәселе тек кезекті сайлауды өткізумен шектелмейді. Саяси күштердің билік үшін күресті институционалдық жолмен жүргізуі де маңызды. Яғни саяси бәсеке наразылықтар мен күш қолдануға емес, заңды саяси механизмдерге сүйенуі қажет.
Солтүстік пен оңтүстік арасындағы айырмашылық
Саясаттанушы Қырғызстандағы ішкі қайшылықтардың себептерін түсіндіре отырып, елдің солтүстік және оңтүстік өңірлері арасындағы ерекшелікке назар аударды.
Оның айтуынша, Қырғызстандағы саяси процестерге қоғамның рулық-тайпалық құрылымы мен аймақтық бөлініс те ықпал етеді. Елдің солтүстігі мен оңтүстігіндегі саяси және әлеуметтік ерекшеліктер кей жағдайда билік үшін күреспен ұштасады.
Сарапшы мұндай факторлардың барлығы бір-бірінен бөлек қарастырылмайтынын атап өтеді. Аймақтық ерекшелік, элиталар арасындағы бәсеке және экономикалық ресурстарды бақылау мәселелері өзара байланысып, елдің саяси ахуалына әсер етеді.
Алтын кен орындары неге маңызды?
Дубнов Қырғызстандағы саяси бәсекенің тағы бір маңызды себебі ретінде шектеулі ресурстарды бақылау үшін элиталар арасындағы күресті атады.
Сарапшының сөзінше, бұл жерде алтын өндіретін кен орындарының маңызы ерекше.
«Кім алтын кен орындарын бақылайды, сол айтарлықтай саяси ресурсқа ие болады», – деді ол.
Қырғызстан үшін алтын – маңызды экономикалық ресурстардың бірі. Сондықтан алтын кен орындарына бақылау орнату экономикалық пайдамен қатар, саяси ықпалға да жол ашуы мүмкін.
Осыған байланысты табиғи ресурстардың айналасындағы мүдделер елдегі саяси элиталардың өзара бәсекесіне әсер ететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады.
Қырғызстанға тұрақты саяси модель қажет
Саясаттанушының пайымдауынша, Қырғызстанның ұзақ мерзімді тұрақтылығы биліктің қалай ауысатынына тікелей байланысты.
Егер билік ауысуы тұрақты сайлау арқылы жүзеге асса, саяси өзгерістердің қоғамдағы үлкен дағдарысқа айналу қаупі азаяды. Ал билік үшін күрес институционалдық шеңберден шығып кетсе, бұл әлеуметтік шиеленісті күшейтуі мүмкін.
Сондықтан Қырғызстан үшін саяси институттарды нығайту, сайлау жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету және билік транзитін бейбіт жолға түсіру маңызды.
Қырғызстанның мәселесі Орталық Азиядан бөлек емес
Сұхбат барысында Орталық Азия елдерінің әрқайсысының саяси жағдайы әртүрлі екені де айтылды.
Мәселен, саясаттанушы Өзбекстанның сыртқы саясатта өзін сенімді ұстап, көпвекторлы бағыт жүргізіп отырғанын атап өтті. Ел Ұжымдық қауіпсіздік туралы шарт ұйымына да, Еуразиялық экономикалық одаққа да кірмейді және сыртқы әлеммен түрлі бағытта байланыс орнатқан.
Тәжікстанның жағдайы өзгеше. Оның саясатына 1990-жылдардағы азаматтық соғыстың салдары және Ауғанстанмен көршілестігі әсер етеді.
Ал Қырғызстанның басты ерекшеліктерінің бірі – ішкі саяси бәсекенің жоғары болуы. Сондықтан елдегі саяси тұрақтылық мәселесі тек Қырғызстанның ішкі жағдайы емес, Орталық Азиядағы жалпы тұрақтылық тұрғысынан да маңызды.
Сарапшы Қырғызстанға не тіледі?
Аркадий Дубнов Қырғызстанның алдағы кезеңде саяси тұрғыдан тұрақты модель қалыптастыратынына үміт білдірді. Оның пікірінше, ел үшін ең қолайлы сценарий – биліктің кезекті сайлау арқылы заңды және бейбіт түрде ауысуы.
Саясаттанушы атаған факторлар – солтүстік пен оңтүстік арасындағы ерекшелік, рулық-тайпалық байланыстар, элиталар арасындағы бәсеке және алтын кен орындары сияқты ресурстарды бақылау – Қырғызстанның саяси жүйесіне әсер ететін негізгі мәселелердің қатарында.
Сондықтан елдің алдағы саяси дамуы үшін тұрақты институттар қалыптастыру мен билік транзитін бейбіт жолға қою маңызды болып қала береді.
Қырғызстандағы саяси тұрақсыздықтың себептері кеңірек ашылғанымен, билік транзитін тұрақтандыру үшін қандай институционалдық реформалар қажет екенін көрсету елдің болашақтағы даму