Сын айту мәдениеті неге бізде қалыптаспады?

Сын — дұшпандық емес. Сын — даму құралы. Бірақ біздің қоғамдық кеңістікте сын айтудың мәдениеті әлсіз: не ашық айтылмайды, не эмоцияға беріліп, жеке басқа тиеді. Соның салдарынан пайдалы кері байланыс орнына реніш, қорғаныс, жаулық пайда болады.

1. Тарихи қорқыныштың ізі

Кеңестік кезеңде ашық пікір айту қауіпті еді. Билікті, басшыны сынау — жазалануы мүмкін әрекет саналды. Бұл психология ұрпақтан ұрпаққа өтті:
«Үндемеген — қауіпсіз».
Сын айту емес, бейімделу үйретілді. Нәтижесінде бізде пікір айту мәдениеті емес, сақтық мәдениеті қалыптасты.

2. «Сын = жек көру» деген қате түсінік

Бізде адамды сынау — оны жоққа шығару сияқты қабылданады.
Мысалы, бір жобаның кемшілігін айтсаң, оны жасаған адам өзін тұтасымен терістелгендей сезінеді. Себебі бізде әрекет пен тұлғаны ажырату мәдениеті жоқ.

Өркениетті ортада былай айтылады:
«Бұл шешім әлсіз» — бірақ «Сен әлсізсің» емес.

Ал бізде сын көбіне тұлғаға бағытталады.

3. Отбасындағы коммуникация моделі

Көпшілігіміз өскен ортада пікір алмасу емес, бұйрық пен ұрысу басым болды.
— «Үндеме!»
— «Үлкенге қарсы сөйлеме!»
— «Сен кімсің өзі?»

Осындай ортада өскен бала екі сценарийдің бірін үйренеді:

Мүлде үндемеу.

Айқайлап, шабуылдап сөйлеу.

Ал үшінші жол — сабырлы, дәлелді, құрметпен сын айту — үйретілмейді.

4. Әлеуметтік желінің әсері

Әлеуметтік желіде пікір айту оңай, жауапкершілік аз. Анонимдік — батылдық емес, агрессияны көбейтеді.
Сын конструктивті болудың орнына хайп пен эмоцияға айналады.

«Пікір» мәдениеті емес, «шабуыл» мәдениеті қалыптасып барады.

5. Қоғамдық иерархия

Бізде әлі де «үлкенді сынама», «басшыны сынама», «ер адамды сынама», «ата-ананы сынама» деген жазылмаған заңдар бар.
Ал сын болмаған жерде сапа да болмайды.

Дамыған қоғамдарда кез келген жүйе — билік те, бизнес те, білім беру де — ашық сын арқылы жетіледі.

Сын айту мәдениеті деген не?

Бұл —

Адамды емес, әрекетті талдау

Эмоциямен емес, аргументпен сөйлеу

Мақсат — жою емес, жақсарту екенін ұмытпау

Қарсы тарапты да тыңдай білу

Сын — диалог болуы керек. Монолог емес.

Неге бұл бізге маңызды?

Сын мәдениеті жоқ қоғамда:

Қателік қайталана береді

Орташа сапа қалыптыға айналады

Қорқыныш шындықтан басым болады

Адал пікір айтатындар азаяды

Ал сын мәдениеті бар қоғамда:

Жүйе тазарады

Басшылар жауапкершілікті сезінеді

Адамдар өсе бастайды

Қарым-қатынас сау болады

Не істеу керек?

Баланы пікір айтуға үйрету.

Отбасында «ренжітпей айту» моделін қалыптастыру.

Әлеуметтік желіде жауапкершілікпен жазу.

Сын естігенде қорғанысқа емес, ойлануға көшу.

Сын айтудың мәдениеті — бір күнде қалыптаспайды. Ол — сана реформасы.

Қорытынды

Бізде сын айту мәдениеті жоқ емес — ол толық жетілмеген.
Біз әлі де шындық пен агрессияның арасын шатастырып жүрміз.

Ал шын мәнінде, ең үлкен құрмет — адамға өтірік айту емес, оған шындықты мәдениетті түрде жеткізу.

Өйткені сын — қирату үшін емес, түзету үшін керек.