Онлайн білім: мүмкіндік пе, әлде уақытша тренд пе?

Онлайн білімнің жаһандық өсуі: білім экономикасы қалай өзгерді?

Сарапшылар онлайн білімді білім беру саласындағы ең жылдам өсіп жатқан секторлардың бірі деп санайды. HolonIQ дерегіне сәйкес, әлемдік онлайн білім нарығы 2019 жылғы шамамен 200 млрд доллардан 2025 жылға қарай 400 млрд доллардан асуы мүмкін. Бұл – білім беру жүйесінің құрылымдық трансформацияға ұшырағанын көрсетеді.

Coursera платформасының соңғы есебінде әлемде онлайн курстарға тіркелгендер саны 120 миллионнан асқаны айтылған. Ең үлкен сұраныс IT, data-analysis, бизнес және тіл үйрену салаларына тиесілі. Бұл еңбек нарығында диплом емес, нақты дағды құндылығының өскенін көрсетеді.

UNESCO дерегі бойынша, пандемия кезінде әлемдегі оқушылар мен студенттердің 90%-ы онлайн форматқа уақытша көшкен. Бұл – адамзат тарихындағы ең ірі цифрлық білім эксперименті болды.

Қазақстандағы онлайн білім: тәжірибе, қиындық және жаңа бағыт

Қазақстан үшін онлайн білім – жаңа құбылыс емес, бірақ пандемиядан кейін оның рөлі айтарлықтай күшейді. Білім және ғылым министрлігінің деректеріне сәйкес, 2020 жылы мектеп пен ЖОО-дағы 6 миллионға жуық оқушы мен студент толық немесе жартылай қашықтан оқуға көшті. Бұл елдегі цифрлық білім инфрақұрылымының әлсіз және күшті тұстарын қатар көрсетті.

Қазақстанда онлайн білімнің дамуына әсер еткен негізгі факторлар:

1. Цифрлық инфрақұрылым теңсіздігі.
Қала мен ауыл арасындағы интернет сапасы айырмашылығы онлайн білім сапасына тікелей әсер етті. Ұлттық статистика бюросының дерегі бойынша, ауылдық жерлердегі тұрақты жоғары жылдамдықты интернетке қолжетімділік әлі де шектеулі. Бұл – онлайн білімнің басты жүйелік кедергілерінің бірі.

2. Мұғалімдер мен жүйенің дайындық деңгейі.
Пандемия кезеңі білім беру жүйесінің цифрлық трансформацияға толық дайын емес екенін көрсетті. Онлайн оқыту педагогикасы дәстүрлі оқыту әдісінен өзгеше. Соңғы жылдары мұғалімдердің цифрлық дағдысын арттыруға бағытталған бағдарламалар күшейді.

3. Онлайн платформалардың өсуі.
Қазақстанда BilimLand, Daryn.online, Kundelik, OpenU, Stepik сияқты платформалардың қолданылуы артты. Сонымен қатар жастар Coursera, Udemy, Google, Meta курстарына белсенді қатыса бастады. Бұл – білімнің жаһандануының белгісі.

4. Еңбек нарығының өзгеруі.
Қазақстанда IT, digital-маркетинг, аналитика, тіл және soft-skills бағыттарына сұраныс артты. Онлайн білім осы сұранысты жылдам қамтамасыз ететін құралға айналды.

Онлайн білімнің стратегиялық артықшылықтары

Онлайн білімнің басты артықшылығы – қолжетімділік. Географиялық шектеу жойылды, қаржы шығыны азайды, уақыт икемді болды. Шалғай аймақтағы студент пен әлемдік университет арасындағы қашықтық қысқарды.

Білім беру сарапшысы Салман Хан онлайн форматтың болашағын былай сипаттайды:

«Білім беру енді ғимаратпен шектелмейді. Ол – кез келген жерде қолжетімді цифрлық орта».

Онлайн формат микро-біліктілік (micro-credentials) жүйесін күшейтті. Қысқа курстар арқылы адам нақты дағдыны тез меңгереді. Бұл – еңбек нарығы талап етіп отырған модель.

Әлсіз тұстар: сапа, мотивация және әлеуметтік капитал

Онлайн білімнің жүйелік шектеулері де бар. MIT зерттеуіне сәйкес, онлайн курстарға жазылғандардың тек 10–15%-ы ғана оны аяқтайды. Негізгі мәселе – өзін-өзі басқару, мотивация және жүйелілік.

Қазақстан контекстінде бұл мәселе айқынырақ байқалады. Онлайн форматта оқушылардың үлгерімі, әсіресе төмен сыныптарда, офлайн кезеңмен салыстырғанда төмендегені туралы зерттеулер бар. Себебі білім – тек ақпарат емес, ол әлеуметтік процесс.

Тағы бір фактор – сапа. Онлайн курстар саны көбейген сайын олардың деңгейі әртүрлі. Еңбек нарығында барлық сертификат бірдей бағаланбайды. Қазақстандағы жұмыс берушілердің бір бөлігі әлі де классикалық университет білімін сенімдірек деп санайды.

Практикалық мамандықтарда онлайн форматтың шектеуі анық. Медицина, инженерия, лабораториялық ғылымдар толық онлайн оқуға бейім емес.

Университеттің болашағы: жойыла ма, әлде өзгере ме?

Соңғы жылдары «диплом құнсызданды» деген пікір жиі айтылады. Қазақстанда да жұмыс берушілер нақты дағдыға көбірек мән бере бастады. IT секторында дипломнан гөрі портфолио мен тәжірибе маңызды бола түсті.

Алайда сарапшылар университеттер жойылмайды, тек трансформацияланады дейді. Қазір гибрид модель қалыптасуда: теория – онлайн, тәжірибе – офлайн. Университет білім беретін орын ғана емес, әлеуметтік орта, ғылыми зерттеу орталығы және кәсіби желі құру кеңістігі ретінде маңызды болып қала береді.

Юваль Ной Хараридің сөзімен айтқанда:

«XXI ғасырда ең маңызды қабілет – өмір бойы қайта үйрену.»

Онлайн білім осы үздіксіз оқу моделінің негізгі құралына айналуда.

Болашақ: білім дәуірінен дағды дәуіріне өту

Дүниежүзілік экономикалық форум болжамына сәйкес, алдағы онжылдықта қазіргі мамандықтардың шамамен 40–50%-ы трансформацияға ұшырайды. Бұл – адамдарға өмір бойы жаңа дағды үйренуді талап етеді. Онлайн білім осы қажеттілікті қамтамасыз ететін ең икемді құрал.

Қазақстанда да lifelong learning концепциясы біртіндеп қалыптасып келеді. Ересектердің қайта даярлануы, цифрлық дағды, IT-білім, қысқа курстар – жаңа білім экожүйесінің элементтері.

Қорытынды

Онлайн білім – уақытша тренд емес, білім беру жүйесінің жаңа құрылымдық қабаты. Ол білімге қолжетімділікті арттырды, оқу форматын икемдеді және дағдыға негізделген модельді күшейтті. Бірақ ол дәстүрлі білімді толық алмастыра алмайды.

Қазақстан үшін басты мәселе – формат таңдау емес, сапа мен тең қолжетімділікті қамтамасыз ету. Онлайн мен офлайнды тиімді үйлестірген елдер ғана білім экономикасында бәсекеге қабілетті болмақ.

Болашақ дипломда емес, бейімделуде. Кім үздіксіз үйренсе, сол алға шығады. Онлайн білім – осы өзгерістің негізгі құралы.