«Ұят болады» синдромы әлі де өмірімізді басқарып отыр ма?
Қазақ қоғамында «ұят болады» деген сөз – жай ғана ескерту емес, тұтас бір басқару тетігі. Ол заң да емес, дін де емес, бірақ талай адамның таңдауына, өмірлік бағытына, тіпті тағдырына әсер етіп келеді. Бүгінгі заманда, жаһандану мен ашық ойлау дәуірінде өмір сүріп жатқанымызбен, «ұят болады» синдромынан толық арылдық деп айта аламыз ба?
«Ұят» – тәрбие ме, әлде тыйым ба?
Дәстүрлі қазақ қоғамында «ұят» ұғымы белгілі бір деңгейде тәрбие құралы болды. Ол адамды шектен шықпауға, өзгенің хақысын таптамауға, қоғаммен санасуға үйретті. Алайда уақыт өте келе бұл ұғым бастапқы мәнінен алыстап, жеке еркіндікті басып-жаншитын құралға айналып кетті.
Бүгін «ұят болады» деп:
- қыз баланың оқуын,
- әйелдің ажырасу шешімін,
- ер адамның әлсіздігін мойындауын,
- аста-төк той жасамауды,
- жәбір көрген адамның үн қатуын тоқтатамыз.
Сонда бұл кім үшін ұят? Қоғам үшін бе, әлде «ел не дейді» деген жалған үрей үшін бе?
«Жұрт не дейді?» – көрінбейтін цензура
«Ұят болады» синдромының түп-тамыры – қоғам пікірінен шамадан тыс қорқу. Біз көп жағдайда өзімізге емес, өзгенің көзқарасына қарай өмір сүреміз. Соның салдарынан:
- бақытсыз некелер сақталады,
- психологиялық жарақаттар жасырылады,
- зорлық-зомбылық туралы айтылмайды,
- адам өз болмысынан бас тартады.
Ең қауіптісі – бұл қысым көбіне жақындар тарапынан келеді. «Сабыр ет», «шыда», «балалар үшін», «ата-анаңды ойла» деген сөздер сырттай ақыл сияқты көрінгенімен, ішкі жан айқайын өшіруге бағытталған.
Бұл синдром кімге тиімді?
«Ұят болады» синдромы ең алдымен:
- билікті қолында ұстап отырғандарға,
- отбасындағы үстем тарапқа,
- өзгерістен қорқатын ортаға
- тиімді.
Себебі ұялатылған адам қарсы шықпайды. Ол үнсіз қалады. Үнсіздік – бақылаудың ең оңай түрі.
Әйелге: «шыда, ұят болады» дейді.
Еркекке: «еркек жыламайды» дейді.
Балаға: «үлкенге қарсы сөйлеме» дейді.
Осылайша, эмоциясы тұншыққан, еркіндігі шектелген қоғам қалыптасады.
Жаңа буын – ескі ұғымның алдында
Қазір әлеуметтік желі, білім, ашық ақпарат дәуірі болғанымен, «ұят болады» синдромы әлі де күшті. Тек формасы өзгерген:
- бұрын ауыл айтатын, қазір интернет айтады;
- бұрын көрші бақыласа, қазір оқырман бақылап отыр.
Алайда айырмашылық бар: жаңа буын сұрақ қоя бастады.
– Неге ұят?
– Кім үшін?
– Қандай негізбен?
Бұл – қоғам үшін қауіпті емес, керісінше, жақсы белгі.
Ұят пен жауапкершілікті шатастырмайық
Маңызды бір нәрсені ажыратып алу керек:
ұят пен жауапкершілік – бір нәрсе емес.
- Ұят – көбіне субъективті, өзгермелі, қоғамға тәуелді.
- Ал жауапкершілік – адам өз ісінің салдарын түсінуі.
Өз құқығын қорғау – ұят емес.
Зорлыққа төзбеу – ұят емес.
Бақытсыздықтан кету – ұят емес.
Ұят болатын нәрсе – үнсіз зұлымдыққа келісу.
Қорытынды: бізді не басқаруы керек?
Бізді:
- «ел не дейді?» емес,
- «мен дұрыс істеп жатырмын ба?» деген сұрақ басқаруы керек.
Қоғам ұят арқылы емес, әділдік, сана және жауапкершілік арқылы дамиды.
Сұрақ ашық күйінде қалады:
«Ұят болады» синдромы бізді әлі де басқарып отыр ма, әлде біз одан біртіндеп босап келеміз бе?»
Бұл сұраққа әр адам өз өмірінен жауап іздеуі тиіс.